मृत्य संस्कार

किरात राईहरु (महिला/पुरुष) जो भएपनि रोग लागेर, बृद्धा अवस्था भएर निधन भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ । झैझगडा गरेर, लडेर, आत्महत्या गरेर, दुर्घटनामा परेर मृत्यु भएमा नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । सुत्केरी ब्यथाले मृत्यु हुने महिला समेत नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । बालबालीकाको सम्बन्धमा भने छेवर वा गुन्युचोली नगरि निधन भएमा नराम्रो बाटो गएको मानिन्छ । तर छेवर वा गुन्युचोली नगरेको भएता पनि भाई वा बहिनि जन्मि सकेको भएमा राम्रो बाटो गएको मानिन्छ । राम्रो बाटो गएको मृतआत्मालाई चुलामा बोलाई बर्षको एकचोटि नया अन्नबाली खुलाईन्छ । नराम्रो बाटो गएको मृतआत्मालाई चुला बाहिर बलेसीमा खुलाउने संस्कार छ ।

हङकङमा किरात राईको मृत्यु भएमा

  1. किरात राईहरुको घरमा कसैको मृत्यु भएमा तुरुन्तै पाँच छाके दाजुभाईहरु, नरनाताहरु र देशबिदेशमा रहेबसेका नरनाताहरु सवैलाई खबर गर्नु पर्दछ ।
  2. हङकङमा शवलाई तुरुन्त चिहानमा लान नपाउने भएकोले छाक छाड्ने दाजुभाईहरुले मृत्यु भएकै दिनदेखी पाँच छाकबार्नु पर्दछ । नेपालमा भने शवलाई चिहानमा लगेपछि छाक बारने चलन छ जुन हङकङमा सम्भव छैन । अन्य दाजुभाईहरुले सुनेकै दिन देखी पाँच छाक बार्नु पर्दछ ।
  3. हङकङमा मृतकको शव घरमा राख्न नपाउने भएकोले कुनै एक कोठा सफागरि मृतकको फोटो राखी, फुलमाला वा पुष्प गुच्चा राखि दिनपर्दछ र फोटोको निधारमा १ सिक्का पैसा राखीदिन पर्दछ ।
  4. मृतकको फोटोको छेउमा एउटा कलशमा फुलपाती, धुप, एक माना चामल, एक बोदल रक्सी, र दियोबत्ति बालीदिन पर्दछ । अन्य नरनाता आएको बखत धुप बाल्न लगाउनु पर्दछ
  5. फोटोको अगाडी एउटा कचौरा राख्नु पर्दछ र घरमा जे खाईन्छ, पकाईन्छ, खानु अगावै मृतकलाई अलिकती सारीदिनु पर्दछ । सारेको खाना पछि चुलामा डढाउनु पर्दछ ।

सदगत संस्कार गर्नेभए

  1. सदगत संस्कार गर्ने फारमभरी किराया हङकङको कार्यलयमा बुझाउनु पर्नेछ ।
  2. किराया हङकङले फारम हेरी उपयुक्त समय मिलाई स्विकृती प्रदान गर्नेछ ।
  3. फारम सहित तोकिएको शुल्क धर्म–संस्कार संरक्षण कोषमा जम्मा गर्नुपर्नेछ ।
  4. सदगतका आवश्यक सामाग्रीहरु ब्यावस्था गरिदिन पर्ने भए थप रकम जम्मा गर्नुपर्नेछ ।
  5. संस्कार गर्दा सामुहिक कूबीमी चलाउने वा नचलाउने स्वोईच्छामा भर पर्नेछ ।
  6. सामुहिक कूबीमी चलाउने भए अन्त्यमा कूबीमीको शिर उठाउनी गर्नुपर्नेछ ।

सतगदको बेला गरिने बिधिहरु :

सतगदको बेला गरिने विविध बिधिहरु छन । किराया हङकङले सम्पुर्ण बिधीहरु संचालन गरिदिनेछ । तर मृतकको आफन्तले कतिवटा विधि संचालन गर्ने वहाँको ईच्छामा भर पर्दछ । हङकङमा प्राय श्रद्धान्जली कार्यक्रम मात्र गर्ने प्रचलन छ । चुलामा गरिने बिधिहरु तत्कालीन १४/१६ का अध्यक्ष शशि मदन राईको आमा खस्दा सामुहिक चुलामा सम्पुर्ण बिधीहरु गरिएका थिए ।

  1. घरमा शिर उठाउने बिधि,
  2. श्रद्धान्जली स्थलमा आत्मा जगाउने बिधि,
  3. बिदाई स्थलमा आत्मा छुट्याउने बिधि,
  4. मलामी चोखाउने विधि

चुलामा गरिने विधी

धेरैले चुलामा गरिने विधी मृतकको खरानी नेपाल लगि नेपालको आफ्नै चुलामा गर्ने चलनछ । तर सामुहीक चुला अंगिकार गर्नेहरुले यो विधी यही सामुहिक चुलामा समेत गर्न सक्नेछन ।

  1. दुख बोक्ने बिधि
  2. साम्खाईगर्ने बिधि
    1. मृतकको आत्मा बोलाउने बिधी
    2. मृतकको आत्मा बाटो लगाउने बिधी
    3. मृतक कुन बाटो गयो हेर्ने बिधी
  3. नुनतेल तथा ढोगभेट फुकाउने बिधि ।

पहिलो कार्यक्रम :
मृतकको घरमा शिर उठाउने विधी

शिर उठाउने बारेमा

मौलिक किरात धर्म–संस्कार अनुसार मृतकको मृत्युसंगै घरमा रहेका धन सम्पति, लत्ता कपडा, अन्नपानीको सह जान सक्तछ भन्ने विस्वास गरिन्छ । तर्सथ अन्तिम बिदाई गर्न अगाडी धन सम्पती स्वरुप १ सिक्का पैसा, केही लत्ता कपडा, राखि राखिदिन पर्दछ । त्यस्तै अन्नपानि स्वरुप १ माना चामल, १ बदल रक्सि तथा पकाएका खानेकुराहरु राखि राखिदिन पर्दछ । यस पछि कूबीमीले मुद्दुम बाचनगरि मृतकको शिर उठाउने छ । मृतकको शिर उठाईसके पश्चात धन, सम्पतीको सह घरमै रहनेछ भन्ने बिस्वास गरिन्छ ।

मृतकको शिर उठाई सकेपछि सवैजना घरदेखी बाहिर निस्कन पर्दछ । यतिबेला २ जना महिलाले संगसंगै घर लिप्ने वा बढारने बिधि सम्पन्न गर्नु पर्दछ । मौलिक किरात धर्म–संस्कार अनुसार घर लिप्दा वा बढार्दा बाहिरबाट भित्र ल्याउने चलन छ । तर यस दिनमा भने घरभित्रबाट बाहीर लिप्दै वा बढार्दै निस्कनु पर्दछ । यसको अर्थ मृतकको आत्मा जतिवेला पायो तेतिबेला घरभित्र पस्न निषेध गरिएको भनि विस्वास गरिन्छ ।

कार्यक्रमको रुपरेखा

१. शिर उठाउनेबारे भुमीका – संचालक
२. आगो बाल्ने, धुपबत्ति गर्ने – छोराहरुबाट
३. मृतकको शिर उठाउनी – कूबीमी
४. उल्टोबाट घर बर्ढाने कार्य : २ महिलाबाट
५. श्रद्धान्जली कार्यक्रमतर्फ प्रस्थान

सदगतकोलागि लागि आवश्यक सामाग्रीहरु

  1. ३ वटा चुङगे, १ वटा धनुकाँड, १ किलो माटो, दुबो, तितेपाति
  2. संभवभए छोरा भएमा धार भत्काएको खुकुरी वा छोरी भएमा धार भत्काएको हँसीया
  3. ३ मिटर सेतो कपडा, ३ बोदल पानी, १ सिक्का पैसा, १ बोदल कोदो मर्चाको मिसावट
  4. एक चोटि मात्र निकाली नचलाईकन पकाएको भात
  5. एक कलश, एक माना चामल, दियोबत्ति, तेल, आवश्यक धुप
  6. एक पोका कोईला, कोईला बाल्ने बोटुको
  7. ३ वटा कोईला बाल्ने स्टार्टर र लाईटर

शिर उठाउने मुद्दुम :

हँ… ऊदूहँ पारुहँवा, सुम्नीमा नयूमावा, राक्षाकूपा खचूलूप्वा, वाईलूङ्मे वातूङ्मेवा, अथेपा हँछाराम्पी, यँलीसेलो, मरीमुन्मा मूनेचीलो, पापारबी रबीबूङ्मी, मा:माचूनू चूनूबूङ्मी, सागूवापी, मरीमून्मा यँ मूनेचिलो, ए छाब्काबी छाब्कूरीवा, यँ छाब्मा छावेलो, काए हँछा, यँ हूल्मा, हूलेकँङा, यँ धामा यँधेकङा, अथेपा लूङ्छीरीमा, कँचूली, दूङ्गुर्सावा सीमानाम्री, यँ बूसूलो, काए हँछा, यँ धेकङा ।

आना ङायुमीनाङा, सीखीमीनाङा, ताङखीमीनाङा, बूलूमीनाङा, चासूमीनाङा, आम साम धूङलो, सारी धूङलो खामवा, खाप्चीवासँ धाईमूमा म्याङाना, खामवारीकू खाप्चीरीकू लोन, कूबीवासँ धाईमूमा म्याङाना कूबीरीकू लोन, तायावासँ धाईमूमा म्याङाना तायारीकू लोन, चासूमवासँ धाईमूमा म्याङाना चासूमरीकू लोन, बूलूवासँ धाईमूमा म्याङाना, बूलूरीकू लोन, रुमीयँ पमीयँवासँ धाईमूमा म्याङाना रुमीरीकू पमीरीकू लोन, सागुवाछासँ धाईमूमा म्याङाना सागुरिकू लोन, आम्सामङा धुङलो, सारीङ धुङलो, कँचीली दखब्सूङ्ङा धुङलो, नूछीरी लूदूरमावा ऱ्याप्मालूङ, घ्याप्मालूङ्ङा धूङलो, रीसीम्ला वायाला धूङलो, बूक्छामीना/बूङछामान (सामे) छाप्कूरीया यँ छाब्मा छावानालो, बप्कूरी यँ बप्मा बबानायी खकसानू यँ बूदूम्सूम्ने । ङायुमीङो, ताङखीङो कङा मात्ताई यँ गून खकसानू सानू लोन, साम धुङलो, सारी धुङलो, कँचीली दखब्सूङ्ङा धूङलो, नूछीरी लूदूरमाङा धूङलो, सीरीम्ला बायालाङा धुङलो, राजादूङसँ याधीङा, तायामीसँ याधीङा, कूबीमीसँ याधीङा, सीबीछा भ्याम्माछासँ याधीङा, तायामी ताङखीसँ याधीङा, चाप्चा यँसँ याधीङा, ब्यार्पा यँसँ याधीङा, तूप्सूङ यँसँ याधीङा, धिलूङ यँसँ याधीङा, हादीयँ चापी यँसँ याधीङा । खकसानू लायेसेनेमा न कङा मात्ताई यँ गूँन, खीसूङला रहलापी आम्लावूङ्वा, यँ खबीनाले सीरीम्ला वायालापी सीबीर्माबूङवा, खबीनाले खकसानू यँ बूदू खाङूम्सूम्नेवो ।

राजादूङसँ याधीनक, तायामीसँ याधीनक, कूबीमीसँ याधीनक, सीबीछा भ्याम्माछासँ याधीनक, तायामी ताङखीसँ याधीनक, चाप्चा यँसँ याधीनक, ब्यार्पा यँसँ याधीनक, तूप्सूङ यँसँ याधीनक, धिलूङ यँसँ याधीनक, हादीयँ चापी यँसँ याधीनक कँङा ईत्ता मूरुलीसूङ अँ रुमीपमी सेले यँसँ मान्दूङ्क, अँ सागुवाछा, तायामी, तूम्साबूसँ मान्दूङ्क, कँङा ईत्ता खाबाराचा पयवाचा मूरुलीसूङ पँमान्छेमा सीरीम्ला वालापी खकसानू लायासामा सीखीम्री यँ बूदूम्सूम्ने खाङुम्नेवो ….. ।

दोस्रो कार्यक्रम :
श्रद्धान्जली स्थालमा आत्मा जगाउने बिधि

आत्मा जगाउने बारेमा

श्रद्धान्जली कार्यक्रम स्थालमा मृतकको पार्थीव शरिरमा आत्मा जगाउने बिधि कुबिमिले गर्दछ । मौलिक किरात धर्म–संस्कार अनुसार कुनैपनि मानिसको मृत्यु संगै आत्मा सुतेर बसेको हुन सक्तछ भन्ने विस्वास गरिन्छ । यसैले मृतकको पार्थीव शरिरलाई बिदाई गर्न अगावै मृतकको आत्मा जगाउने बिधि गरिन्छ ।

श्रद्धान्जली स्थलमा मृतकको शव सजाउने तरिका

  1. फोटो सजाएको ठाँउतिर शवको टाउको पारेर राख्नु पर्दछ ।
  2. शवको टाउको नजिकमा, एउटा कलशमा दुबो र तितेपाती, धुप, एक माना चामल, एक बोदल रक्सी, र दियोबत्ति बालीदिन पर्दछ ।
  3. मृतक पुरुष भए एउटा धार भत्काएको खुकुरी र मृतक महिला भए एउटा धार भत्काएको हँसीया राखी दिन पर्दछ । लुगाफाटा राख्ने भए खुट्टा तिर पारेर राखिदिन पर्दछ ।
  4. मृतकको शरिरमा बन्धनहरुभए (कपाल बाटेको, तुना बानेको) भए फुकाली दिनु पर्दछ र निधारमा एक सिक्क पैसा राखी शवलाई सेतो कपडाले ढाकिदिन पर्दछ ।
  5. मृतकको खुट्टामा शबलाई ढाकेको कपडाबाट अलिकति कपडा च्याती माटो दिनको लागी अलिकति कपडा ओछ्याई दिनु पर्दछ र अलिकति दुख बोक्नेकोलागी राखिदिन पर्दछ ।
  6. मृतकको शव बाकस चोखोपार्न बाकसको खुट्टा पट्टि बटुकोमा कोईला बालीदिनु पर्दछ ।
  7. श्रद्धान्जली पश्चात मृतकलाई दिईएको माटो, चामल र रक्सि कुनै सफा बगैचामा राखिदिन पर्दछ ।

श्रद्धान्जली कार्यक्रमको रुपरेखा

श्रद्धान्जली कार्यक्रममा कसैलाई स्वगत नगर्ने तथा श्रद्धान्जलीमा बोल्दा कसैले ताली नबजाईदिनहुन अनुरोध गर्ने।

  1. आत्मा जगाउनेबारे भुमिका : संचालक
  2. धार्मिक प्रबचन : तयमीबाट
  3. मृतकको जिवनी वाचन : आफन्तबाट
  4. शोक धुन सहित मौनधारण :
  5. श्रद्धान्जली बक्तब्य :
  6. मृतकको आत्मा जगाउने विधि: कूबीमी
  7. माटो अर्पण : पहिला आफन्तजनबाट त्यसपछि मलामीहरुबाट
  8. मलामीहरुलाई धन्यबाद ज्ञापन : संचालक

१. धार्मिक वचन :

घाम पनि डुब्ने नै हो । जुन पनि डुब्ने नै हो ।
धर्ती पनि नासिने नै हो । आकाश पनि नासिने नै हो ।
पशुपंछि पनि मर्ने नै हो । मानिसहरु पनि मर्ने नै हो ।
कोहि छिट्टो मर्ने हो । कोहि ढिलो मर्ने हो । एकदिन मर्नैपर्ने हो ।
हे पितापुर्खाहरु हो । हे सुम्निमा पारुहाङ ।
मृतकको आत्मालाई शान्ति दिनुहोस है । मृतकको परिवारलाई धैर्यधारण गर्ने शक्ति दिनुस है ।

मानिस जन्मे पछि मृत्य अनिवार्य छ । अजम्बरि कोही छैन । यस चराचर जगतको हरेक भौतिक वस्तुहरुको एक दिन मृत्यु हुनेछ । धर्ती आकाशको पनि एकदिन अन्त्य हुनेछ । ढुङगा माटोको पनि एकदिन अन्त्य हुनेछ । जुन तारा पनि एकदिन मर्नेछ । राजा रैतीको पनि एक दिन मृत्यु हुनेछ । मृत्यु अवश्य हुनेछ । मानिसको मृत्यु पश्चात भौतिक शरिरलाई धर्तीमा समाहित गरिन्छ । आत्मालाई मुद्दुमद्वारा बाटो लगाईन्छ । यसलाई मृत्यु संस्कार भनिन्छ । मृत्यु संस्कार हरेक धर्म, क्षेत्र, जाती तथा उपजातीको आ–आफ्नै तरिकाका छन । संस्कारहरु जन्मदेखी मृत्युपर्यन्त सम्मको विभिन्न प्रकारका छन ।

मौलिक किरात धर्म अनुसार राईहरुको जन्मदेखी मृत्युसम्मको ७ संस्कार पर्दछ :

१. गर्भ संस्कार
२. जन्म संस्कार
३. नौरान संस्कार
४. भात खुलाई संस्कार
५. छेवर/गुन्युचोलो संस्कार
६. बिवाह संस्कार
७. मृत्यु संस्कार

मृत्यु संस्कारमा गरिने बिधीहरु जाति, थर, खोला, पाछा तथा देश बिदेश अनुसार फरक छन । हङकङमा समयको पावन्दिले सवै विधि एकैदिनमा गरिसक्ने चलन चलीआएको छ । तर मृतकको परिवारजनको ईच्छा अनुसार विधी सम्पन्न गरिने छ ।

मौलिक किरात धर्मको बारेमा मुद्दुममा निम्न कुराहरु उल्लेख भएको छ । मुद्दुम कुनै एक ब्यक्तिले रचेको धार्मिक ग्रन्थ हैन ।  पुस्तौ–पुस्ता किरात पुर्खाहरुले संगालेको अनुभवको ज्ञान भण्डार हो । मौलिक किरात धर्म निम्न बिशेषतामा आधारित छ ।

मौलिक किरात धर्म प्रकृतीमा आधारीत छ । – मुद्दुमले भन्दछ

१. मनुष्यका सम्पुर्ण आचारण, ईच्छा, कार्य, बिचार, धारणा आदि प्रकृतीबाट नै पैदा भएको र उसको प्रवित्ति, क्रिया, यात्रा, कारण, मनोकामना, आदि पनि प्रकृतीमा नै आश्रित हुन्छन ।
२. जिवन जगत सृष्टिको कारण कुनै ईश्वरीय शक्तिको सृजना नभएर प्रकृती नै हो र मनुष्यका धर्म, निती पनि ईश्वरीय प्रेरणा नभई प्रकृतीबाट नै प्राप्त भएका हुन्छन ।
३. प्रकृतिकरुपमा संसारमा घटेका दुर्घटना, घटना, प्रकोप, प्रलयहरु र मनुष्यको जन्म, मरण कुनै दैवीक शक्तिको उपज नभई प्रकृतिकै उपज हो ।

मौलिक किरात धर्म पुर्खामा आधारीत छ । – मुद्दुमले भन्दछ

१. किरात राईहरुले सुम्निमा र पारुहाङलाई यस चराचर जगतका प्रथम मानव सृष्टिकर्ता हुन । किरात राईहरुले सुम्निमा र पारुहङलाई अदिम पुर्खाको रुपमा पुज्दछ ।
२. किरात राईहरुले आफ्नो जन्मलाई पितापुर्खाहरुको मानविय कर्तब्यको उपजको रुपमा मान्दछ । पितापुर्खानै आफ्नो सृष्टिकर्ता हो भनि मान्दछ । पुर्वजन्म र पुर्नजन्ममा विस्वास राख्दैन ।
३. किरात राईहरु जातपातमा बिस्वास गर्दैनन् । सात पाछाका राई बुढापाकाहरु जम्मा भई रातो अचना चिसो छपना गरि, दाल ढिडो चलाएर चुला पाछा दिएपछि जुनसुकै मानिसहरु किरात राई जातीमा प्रवेश गर्न सक्तछन ।
४. किरात राईहरुले नया अन्नबाली पाकेमा पिता पुर्खालाई पहिला चढाएर मात्र आफु खान्छन नत्र पितापुर्खा रिसाई अन्नबाली नसप्रने, बिग्रने, बाढी पहिरोले लाने विस्वास गर्दछन ।
५. किरात राईहरुले पुजा गर्दा पहिला पित्रिलाई चढाएर त्यसपछि आफुले मुख जुठ्याएर मात्र पुजा गर्दछन् । मुख नजुठ्याई पुजा गरेमा अशुभ हुने विस्वास गर्दछन ।

मौलिक किरात धर्ममा मानिसले गर्ने कर्महरुबारे यस्तो उल्लेख भएको छ ।

मानवले गर्नुपर्ने सत्कर्महरु – मुद्दुमले भन्दछ

१. दैनिक बिहान–बेलुका पिता पुर्खालाई सम्झनु पर्दछ ।
२. वयोवृद्धलाई आदर गर्नु पर्दछ, गरिब दु:खिलाई दया गर्नु पर्दछ ।
३. कुनै पनि चिज खान अगावै पिता पुर्खालाई चढाएर खानु पर्दछ ।
४. पवित्र वस्तु, पवित्र स्थल र तिन चुलाको रक्षा गर्नु पर्दछ ।
५. बार्षिक उधौलि उभौलीमा पितृ पूजा गर्नु पर्दछ ।
६. मानव कल्याणकारी कामहरु गर्नु पर्दछ ।
७. मौलिक किरात धर्म–संस्कारको पालना गर्नु पर्दछ ।

मानिसले गर्न नहुने असत्कर्महरु – मुद्दुमले भन्दछ

१. किरातीले भिख मागेर खानु हुदैन ।
२. किरातीले चोरी, ठगी गर्नु हुदैन ।
३. किरातीले परस्त्री/परपुरुष गमन गर्नु हुदैन ।
४. किरातीले लोभ गर्नु हुदैन ।
५. किरातीले डाहा र ईष्र्या गर्नु हुदैन ।
६. किरातीले घमण्ड गर्नु हुदैन ।
७. किरातीले मानव हत्या गर्नु हुदैन ।

मौलिक किरात धर्ममा मानिसको मृत्यु बारे यसो भनिएको छ :

मौलिक किरात धर्ममा स्वर्ग र नर्कको बिस्वास गरिन्दैन । मानिस मरेर गएपछि मनिसको भौतिक शरिर माटोमा मिल्दछ र आत्मा चहिँ यही पृथ्वीको पबित्र स्थल, स्वच्छ वातावरण भएको उच्च स्थान, भीरमा, पाखामा, पखेरामा, ढुङगामा, चट्टानमा, रुखबिरुवामा, बादलमा, बादलको गर्जन ईत्यादिमा बस्दछ भनिएको छ ।

किरात, जस्ले जिवनभर सत्कर्म गर्दछ, उस्को स्वभाविक मृत्यु हुनेछ, उस्को आत्मालाई बर्षमा एक चोटी चुलामाल्याई कुलपितृका साथ नया अन्नबाली खुलाईन्छ । किरात, जो जिवन भरि असत्कर्म गर्दछ, उस्को अस्वभाविक मृत्यु हुन्छ, उस्को आत्मालाई चुलामा नल्याई बाहिर बलेसिमा अन्नबाली खुलाउने गरिन्छ ।

मुद्दुमले भन्दछ – प्रकृतिकरुपमा संसारमा सिर्जिएका तथा घटेका घटना, दुर्घटना, प्रकोपहरु र मनुष्यको जन्म, मरण कुनै दैवीशक्तिको उपज नभई प्रकृतिकै उपज हो ।

अर्थात, प्रकृतीकै कारणले गर्दा, मानिसले कथंकदाचित अज्ञानतावस जिवनमा असत्कर्म गरेको रहेछ भनेपनि चोखोनितो भई चुलामा बसी सुम्निमा पारुहाङ र पितापुर्खाहरुसंग क्षमा मागे क्षमा प्राप्त गर्नेछन । अस्वभिकरुपमा मृत्युहुन पुगेकाहरुलाई पनि बुढापाका, पित्रहरुले क्षमागरे मृतआत्मा क्षमा प्रार्थी हुनेछ ।

हे चुलापुज्ने पिताहरु हो । हे सिमेभुमेपुज्ने पुर्खाहरु हो । हे सुम्निमा । हे पारुहाङ । मृतक …………. …(नाम भन्ने)……..ले जिवनमा कथंकदाचित अज्ञानतावस भुल गरेको भएपनि छमा दयागरि तपाईहरुकै साथपासमा लिनुहोस है । तपाँईहरु संगै राख्नुहोस है, तपाँहरुलेनै हेरबिचार गर्नुहोस है । …(मृतकको नाम भन्ने)… अब जानुस है ।

२. मृतकको जिवनी :

नाम :
थर :
पाछा :
सामे :

जन्म स्थान :
स्थायि बसोबास :
पुख्यौलि घर :
हङकङको ठेगाना :

जन्म :
मृत्यु :
उमेर :

पति/पत्नीको नाम :
बिबाह साल:

बाबाको नाम :
आमाको नाम :
दाजु भाईहरु :
दिदि बहिनिहरु :
छोरा छोरीहरु :

शिक्षा/स्कुल, कलेजको नाम :
हङकङ अगावै काम गरेको भए :
हङकङ प्रवेश साल :
अन्य देश भ्रमण :

हङकङमा काम गरेको कम्पनी :
बिशेष रुचि, सम्मान अवार्ड प्राप्त :
संघ संस्थामा काम गरेको भए :

मृत्युको कारण :

३. श्रद्धान्जली धुन :

 

४. श्रद्धान्जली बक्तब्य :

श्रद्धान्जली कार्यक्रममा मृतकको आफन्तजन तथा सामुहिक पुष्पगुच्चा प्रदान गर्ने सामाजिक संघ संस्थाका प्रतिनिधिहरुलाई श्रद्धान्जली ब्यक्तगर्न दिईनेछ ।

५. किराया हङकङको संक्षिप्त परिचय सहित श्रद्धान्जली बक्तब्य – किराया अध्यक्ष:

किरात राई यायोक्खा हङकङ, किरात राईहरुको भाषा, धर्म–संस्कार र संस्कृतीको संरक्षण र सम्वद्र्धन गर्दै किरात राईहरुको पहिचानलाई जिवन्त बनाई राख्न उदेश्य लिई सन १९९८ मा स्थापना भएको संस्था हो । यो संस्थाले हङकङमा बसोबास गर्ने किरात राईहरुको सामाजिक संस्थाको रुपमा हङकङ सरकारबाट मान्यता प्राप्त गरेको छ ।

किरात राई यायोक्खा हङकङले हङकङमा बसोबास गर्ने किरात राईहरुलाई जन्म देखी मृत्यु पर्यन्त सम्मको ७ वटा संस्कारगत सेवाहरु प्रदान गर्दै आईरहेको छ । किराया हङकङले आफ्नो उदेश्य प्राप्तगर्न बिभिन्न १५ वटा बिभागहरु गठनगरी बिभिन्न गतिविधीहरु संचालन गर्दै आईरहेको छ । किराया हङकङसंग बिभिन्न भाषिक संस्थाहरुपनि आवद्ध छन । हाल ७ वटा भाषिक संस्थाहरु किराया हङकङमा आवद्धभई सहकार्यगर्दै आईरहेका छन् ।

किराया हङकङमा आवद्ध भाषिक संस्थाहरु :

  1. किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिम हङकङ,
  2. किरात साम्पाङ राई जुम्लेखा हङकङ,
  3. दुमि किरात राई फन्सिखिम हङकङ,
  4. किरात राई पुमा तुप्खा बाङखाला हङकङ,
  5. किरात राई बान्तावा यायोक्ला हङकङ,
  6. किरात राई थुलुङ सामा हङकङ,
  7. किरात राई सोदेल कोयु किम हङकङ

अन्त्यमा, किरात राई यायोक्खा हङकङले आज एकजना किरात राईलाई गुमाउन पुगेकोछ । यस दुखद घडिमा शोक सन्तप्त परिवारले धैर्यधारण गर्ने शक्ति सुम्निमा र पारुहाङले प्रदान गरुन । मृतकको आत्माले चिर शान्ति पाउन तथा मृतकलाई वहाँका पितापुर्खाले आफ्नो साथपासमा राखुन भन्ने कामना किरात राई यायोक्खा हङकङ प्रर्थना गर्दछ । साथै शोक सन्तप्त परिवारप्रति हार्दिक समवेदना ब्यक्त गर्दै मृतक प्रति भावपुर्ण श्रद्धान्जली अर्पण गर्दछ ।

७. मृतकको आत्मा जगाउने बिधि

मौकिल किरात धर्म–संस्कार अनुसार मानिसको आत्मा पार्थिव शरिर संगै सुतेको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ त्यसैले अन्तिम बिदाई गर्नलान अगावै मृतकको आत्मालाई जगाउने बिधि गरिन्छ । आत्मा जगाउन धामिले मुद्दुम बाचन गरि आत्मा जगाउने कार्य गर्दछ ।

मृतकको आत्मा जगाउने मुद्दुम :

हँ… ऊदूहँ पारुहँवा, सुम्नीमा नयूमावा, राक्षाकूपा खचूलूप्वा, वाईलूङ्मे वातूङ्मेवा, अथेपा हँछाराम्पी, यँलीसेलो, मरीमुन्मा मूनेचीलो, पापारबी रबीबूङ्मी, मा:माचूनू चूनूबूङ्मी, सागूवापी, मरीमून्मा यँ मूनेचिलो, ए छाब्काबी छाब्कूरीवा, यँ छाब्मा छावेलो, काए हँछा, यँ हूल्मा, हूलेकँङा, यँ धामा यँधेकङा, अथेपा लूङ्छीरीमा, कँचूली, दूङ्गुर्सावा सीमानाम्री, यँ बूसूलो, काए हँछा, यँ धेकङा ।

आना ङायुमीनाङा, सीखीमीनाङा, ताङखीमीनाङा, बूलूमीनाङा, चासूमीनाङा, आम साम धूङलो, सारी धूङलो खामवा, खाप्चीवासँ धाईमूमा म्याङाना, खामवारीकू खाप्चीरीकू लोन, कूबीवासँ धाईमूमा म्याङाना कूबीरीकू लोन, तायावासँ धाईमूमा म्याङाना तायारीकू लोन, चासूमवासँ धाईमूमा म्याङाना चासूमरीकू लोन, बूलूवासँ धाईमूमा म्याङाना, बूलूरीकू लोन, रुमीयँ पमीयँवासँ धाईमूमा म्याङाना रुमीरीकू पमीरीकू लोन, सागुवाछासँ धाईमूमा म्याङाना सागुरिकू लोन, आम्सामङा धुङलो, सारीङ धुङलो, कँचीली दखब्सूङ्ङा धुङलो, नूछीरी लूदूरमावा ऱ्याप्मालूङ, घ्याप्मालूङ्ङा धूङलो, रीसीम्ला वायाला धूङलो, बूक्छामीना/बूङछामान (सामे) छाप्कूरीया यँ छाब्मा छावानालो, बप्कूरी यँ बप्मा बबानायी खकसानू यँ बूदूम्सूम्ने । ङायुमीङो, ताङखीङो कङा मात्ताई यँ गून खकसानू सानू लोन, साम धुङलो, सारी धुङलो, कँचीली दखब्सूङ्ङा धूङलो, नूछीरी लूदूरमाङा धूङलो, सीरीम्ला बायालाङा धुङलो, राजादूङसँ याधीङा, तायामीसँ याधीङा, कूबीमीसँ याधीङा, सीबीछा भ्याम्माछासँ याधीङा, तायामी ताङखीसँ याधीङा, चाप्चा यँसँ याधीङा, ब्यार्पा यँसँ याधीङा, तूप्सूङ यँसँ याधीङा, धिलूङ यँसँ याधीङा, हादीयँ चापी यँसँ याधीङा । खकसानू लायेसेनेमा न कङा मात्ताई यँ गूँन, खीसूङला रहलापी आम्लावूङ्वा, यँ खबीनाले सीरीम्ला वायालापी सीबीर्माबूङवा, खबीनाले खकसानू यँ बूदू खाङूम्सूम्नेवो ।

राजादूङसँ याधीनक, तायामीसँ याधीनक, कूबीमीसँ याधीनक, सीबीछा भ्याम्माछासँ याधीनक, तायामी ताङखीसँ याधीनक, चाप्चा यँसँ याधीनक, ब्यार्पा यँसँ याधीनक, तूप्सूङ यँसँ याधीनक, धिलूङ यँसँ याधीनक, हादीयँ चापी यँसँ याधीनक कँङा ईत्ता मूरुलीसूङ अँ रुमीपमी सेले यँसँ मान्दूङ्क, अँ सागुवाछा, तायामी, तूम्साबूसँ मान्दूङ्क, कँङा ईत्ता खाबाराचा पयवाचा मूरुलीसूङ पँमान्छेमा सीरीम्ला वालापी खकसानू लायासामा सीखीम्री यँ बूदूम्सूम्ने खाङुम्नेवो ….. ।

८. माटो तथा पुष्प गुच्चा अर्पण :

  1. पहिला परिवारको सदस्यहरुले २ हातले २ चिम्टि माटो ३ पटक दिने,
  2. त्यसपछि छोरीछेलीहरुले, माईतीहरुले, छ्यामा देमाहरुले, अनि मृतक भाषिकिहरुले र अन्त्यमा उपस्थित महानुभावहरुले १ चिम्टी माटो दिदै धुपबत्ति जलाई दिने ।

९. धन्यबाद ज्ञापन

माटो तथा पुष्पगुच्चा अपर्ण गरीरहेकोबेला उपस्थित सम्पुर्ण संघसंस्था तथा मलामीहरुलाई कार्यक्रम संचालकले धन्यबाद दिनु पर्दछ । र अन्त्यमा संचालकले पनि माटो तथा पुष्प गुच्चा अर्पण गर्नु पर्दछ ।

तेस्रो कार्यक्रम :
अन्तिम बिदाईस्थलमा आत्मा छुट्याउने विधी

आत्मा छुट्याउने बारेमा

मौलिक किरात धर्म–संस्कार अनुसार मृतकको पार्थिव शरिर धर्तीमा समाहित हुन्छ । आत्माले, पार्थिव शरिरलाई छाडेर यस धर्तिको उच्च उच्च रमणिय पवित्र स्थलमा जाँदछ । सुम्निमा र पारुहाङको पासमा जाँदछ । अन्तिम बिदाईको बेला पार्थीव शरिर र आत्मा छुट्याउने कार्य कूबीमीले गर्दछ । यसरि आत्मा छुट्याएको बखत जिउदो मानिसको सातो समेत संगै लिएर जान सक्ने विस्वास गरिन्छ । त्यसैले धामीले मृतकको आत्मालाई एक्लै जानुहै अरुको सातो लिएर नजानुहै भनि खबरदारी गर्ने कार्य गर्दछ । यसवेला उपस्थित मलामीजनहरुले समेत एक्लै जानुहै हाम्रो सातो लिएर नजानुहै भनि अन्तिम धुपबत्ति बाली धारिलो हतियार उठाई मनमनै खबरदारी गर्नु पर्दछ ।

कार्यक्रमको रुपरेखा

१. आत्मा छुटाउनेबारे भुमिका – संचालक
२. मृतकको आत्मा छुटाउने विधि – कूबीमी
३. अन्तिम धुपबत्ति जलाउने –
४.. अन्तिम स्विच अन – मृतकको छोराबाट

आत्मा छुट्याउने मुद्दुम :

हँ………….. न आम्सूलूम् मूकाबी, आम्खब्मालूङ् ताईकाबी, तायामी तूम्साबू, खरुमीची झारावा आम्खारुवा म्यानाकपी ददावदा लावा धातसीना, खकसानू लायीनाधँ सेलेखीयोपी तायामाहपावा पारु त:तलो ङ्यातीनाधँ आम्नूङ्ला स:सी, सेलेमी मूक्तीमीवा यासासँ खासासँ चीचीङख मूक्तिखवा बल्याम्खँपी व च्यावीनाके ङायूमीङो, ताम्खीमीङो खकसानू लेनके । रुमीलावा, पमीलावा, वतुप्लावा वरीलावा, सीवीलावा, मदीलावा, कूबीलावा, तायालावा लावापोतो पोकूम्नवो …(मृतको नाम)… पुकार्ने ।

अन्तिम धुपबत्ति जलाउने :

धामीले मृतकको पार्थीव शरिरबाट आत्मा छुट्याई सकेपछि मलामिहरुले अन्तिम धुपबत्ति बाल्नेछन र कसैको पनि सातो नलगोस भनि खबरदारी गर्नेछन ।

स्विच अन :

मृतकको आफन्तले पार्थीव शरिरलाई अन्तिम बिदा गर्न क्रेमाटोरी हलमा राखेको अटोमेटिक ईलेक्ट्रिक स्विच अन गर्दछ ।

चौथो कार्यक्रम :
मलामी चोख्याउने

मृतकलाई अन्तेष्टिगरि मलामीबाट फर्केपछि मलामीहरुलाई कुनै पार्कमाल्याई वा कुनै रेष्टुरेन्टमालगि मलामीहरुलाई खानपान गराउनु पर्दछ ।

  1. मलामी चोख्याउने ठाँउमा एउटा बटुकोमा कोईला बालीदिनु पर्दछ ।
  2. मलामीहरुलाई धामीले कलशको दुबो र तितेपातीले छक्र्याई चोखाउनु पर्दछ ।
  3. मलामीहरुले तितेपाती टेकेर पछाडी सर्दै मलामी चोख्याउने ठाँउतिर जानलाउनु पर्दछ ।

खानपानको बिवरण :

फलफुल तथा पेय पदार्थहरु

पाँचौ कार्यक्रम :
दु:ख बोक्ने विधी

दु:ख बोक्ने बारेमा

मौलिक किरात धर्म अनुसार आफुलाई जन्म दिने आमा बाबुको मृत्यु भएमा छोराहरुले दु:ख बोक्ने चलन छ । छोरीको हकमा भने जनमभर बिबाह नगरि बस्ने छोरीले समेत दु:ख बोक्ने परम्परा छ । हाल आमा बाबु मात्र नभई आफ्नो पुज्यनिय मानिसको मृत्यु भएमा समेत दु:ख बोक्ने चलन आएको छ । दु:ख नखोलिन्जेल सम्म अथवा नुनतेल र ढोगभेट नफुकाईन्जेल सम्म दु:ख बोक्नेले निम्न निम्न कुराहरु गर्नु हुन्दैन ।

  1. ढोगभेट गर्न, चौतारामा बस्न हुदैन ।
  2. गीत गाउन र नाच्न हुदैन ।
  3. गुँदको गुन्द्री र खाटमा बस्न हुदैन ।
  4. लाएको सेतो कपडा फाल्न हुदैन ।
  5. दही र चामलको टिका लाउन हुदैन ।
  6. कसैको जुठो खानु हुदैन ।
  7. मासु मंस खान हुदैन ।
  8. नुनतेलमा पकाएका खान हुदैन ।
  9. काँसे डबका र थालमा खान हुदैन ।
  10. बाबुको मृत्युभएमा रक्सी  खान हुदैन
  11. आमाको मृत्युभएमा दुध खान हुदैन ।
  12. दोहोरो बोल्न हुदैन ।

आवश्यक सामाग्रीहरु :

१. कैचि, २. सेतो कपडा, ३. एकलिटर पानि

दुख बोक्नेहरुको परिचय :

छोरा/छोरीको नामहरु :

दु:ख बोक्ने बिधि :

  1. एक लिटर पानीले हात, मुख, टाउको, खुट्टा धोई ज्वँईचेलाको हातबाट कपाल कटाई शवलाई बेरेको कपडाबाट च्याति ल्याएको टुक्राले टाउको बाँधिदिनु पर्दछ ।
  2. छोरीको हकमाभने एक लिटर पानीले हात, मुख, टाउको, खुट्टा र कपाल मात्र धोए पुग्दछ ।
  3. छोराले आमाको दु:ख बोक्ने भए, कपाल र परेला काट्नु पर्दछ । बाबुको दुख बोक्ने भए कपाल, दाह्री र जुङगा काट्नु पर्दछ ।
  4. हङकङमा जताभावी कपाल काट्न बन्देज भएकोले विधिको लागी अलिकतिमात्र काटी काटीएको कपाल कुनै सफा बगैचामा लगीे राखीदिनु पर्दछ ।
  5. विधी पुरा गरिसकेपछि हजामकोमा गई कपाल काट्न सकिनेछ र टाउकोमा बाँधिएको सेतो कपडालाई कुनै सफा ठाँउमा राखी नुनतेल छोएको दिन लगाएर फुकाउन सकिनेछ ।

छैठौ कार्यक्रम :
सम्खाई गर्ने

साम्खाई गर्ने बारेमा

मौलिक किरात धर्म अनुसार पार्थिव शरिरलाई दाहन गरिसकेपछि मृतआत्मालाई बोलाई खानपिन गराई उस्को ईच्छाहरु कूबीमी मार्फत सोधनी गरिन्छ । उस्को पुरा नभएको ईच्छाहरु, बाँकी रहेको ईच्छाहरु, उ जाने बाटो आदिको सोधनी गरि फकाई फुलाई बाटो लगाउने कार्य गरिन्छ । यसलाई साम्खाई गर्नु भनिन्छ । यसलाई हरेक भाषिक संस्थाले छुट्टा छुट्टै नामले पुकार्ने गर्दछ ।

१. चुलामा मृतकको आत्मालाई बोलाउने

  1. मृतकको पार्थीव शरिरलाई अन्तिम बिदाई गरिसकेपछि सवै दाजुभाई भएर चुलामा मृत आत्मालाई बोलाउन साम्खाई राख्न पर्दछ । हङकङमा मृतआत्मालाई बोलाउन आफ्नै चुला नभएकोले किराया हङकङको सामुहीक चुला प्रयोग गरिनेछ ।
  2. मृत आत्मालाई बोलाउदा चुलाको वरीपरि लिप्नु पर्दछ र चुलाको तलतिर तीनपत्र पारेर केराको पात ओछ्याई त्यसमाथि १ माना चामल र अदुवा राख्नु पर्दछ ।
  3. चामलको दाँयातिर १ कठुवा रक्सी र तँवासुङ्मा जाँडको छोक्रा राख्नु पर्दछ । वाँयातिर दाजुभाईहरुको घरबाट ल्याएको रक्सी र जाँडको छोक्रालाई एउटा तँवासुङ्मा राख्नु पर्दछ ।
  4. नचलाईकन एकमाना चामलको भात पकाएर दुईवटा टपरामा वा केराको पात पाथी डालोमा ओछ्याएर उल्टो गरि तिन पटक पस्काएर थानथपनाको दुवैतिर राखिदिनु पर्दछ ।
  5. भात माथिनै काँचै छँरिसा पनि लगाउनु पर्दछ । थानमा राखिएको जाँड, रक्सी र भातलाई केराको पातले छोपी दिनु पर्दछ ।
  6. तितेपाती र दुबोको एउटा कलश पनि राख्नु पर्दछ । सुँवाभारको बाल्याम्खँ निकालेर थानथपनाको तलतिर राख्नु पर्दछ ।
  7. बाल्याम्खँको अगाडी टुप्पो सहितको केराको पात राखिदिनु पर्दछ । बाटो लगाउने ब्यक्तिले प्रयोग गर्ने चिण्डोमा चोखो रक्सी लगाई दिनु पर्दछ ।
  8. माथि उल्लेखित थानथपना गरिसकेपछि बाटो लगाउने ब्यक्ति कुबी भए बाल्याम्खँमा बसेर, जानिफकार ब्यक्ति भए बाल्याम्खँलाई अगाडी राखेर चामल र अदुवाले अगेना छर्किन्दै हातमा चिण्डो समाएर तलको मन्त्र बाचन गर्दै मृतकलाई पारुहँ र सुम्निमालाई देखाउदै, खचुलुप्पा राछाकुपालाई देखाउदै अगेनामा पितापुर्खाहरुलाई देखाएर उहाँहरुकै साथपास लगाउनु पर्दछ ।

मृतआत्मालाई बोलाउने मुद्दुम :

हँ……. न बूक्छापा/बूङखामा (सामे) ङायूमीना, ताङखीमीना, सीखीमी, खारुमीङो कँचीलीवा सीखीम्री बूदूक यँ बूदू खाङूसोलो नूछीरी नूदूरमावा, कँचीली दखब्सूङ्ङा, सीकूम्री माकूम्रीवा, सूलूम् हाल्मा, च्याल्याम्सूङ हाल्मा म्याङाना, वरीधाईमा धातासाना क के । आम्साम धूङ्लो, सारीङा धूङ्लो, ऱ्याप्लूङ घ्याप्मालूङ् सीरीम्ला वायालाङा धूङ्लो, ङायूमी ताङखीमी आम्छाब्कूरीवा छाबाना, बप्कूरीया बबाना, खब्कूरीया खबाना । आम्सामङा धूङ्लो, सारीङा धूङ्लो, खामवा खाप्चीवासँ धाईमूमा म्याङाना, रीकूलोन, चासूम बूलूवासँ धाईमूमा म्याङाना रीकूलोन, कूबीवासँ धाईमूमा म्याङाना रीकूलोन, तायावासँ धाईमूमा म्याङाना तायारीकू रीकूलोन, सीबीछा मदीछा भ्याम्माछासँ धाईमूमा म्याङाना रीकूलोन, रुमीपमीवासँ धाईमूमा म्याङाना रुमीरीकू लोन, पमिरीकू लोन । कङा मात्ताई खकसानू सानूलोन, कूबीमीसँ याधीङायी, तायामीसँ याधीङायी, लाम्लाबू बूसूगूङ्सँ याधीङायी, सीबीछा मदीछासँ याधीङायी, हँदूङ्सँ याधीङायी, तूप्सूङ्यँसँ, सीबीछा मदीछासँ याधीङायी, धीलूङ्यसँ याधीङायी, चासूमी बूलूमीसँ याधीङायी, चाप्चायँसँ याधीङायी, बेर्पायँसँ याधीङायी, सीरीम्ला वायालापी बेरेबे तईमा ततीना, खाङीनाधँ कङा ईत्ता मूरुलीसूङ् खाबाराचा पयावाछा लोनचीवो । (१)

(बाटो लगाउने ब्यक्तिले यसरी मन्त्रबाचन गर्दै चिन्डोको रक्सीले अगेनामा खन्याएर सुँवामा छर्की अधि दिएको खाना उघारेर हेर्नुपर्दछ । त्यहाँ राखिएको सवैमा हेर्दा साम्खाईमा राखेको खाना घटेको भएमा मृतकले खाएछ, पिएछ भनिन्छ । नघटेको भएमा मृतकले चित्त दुखाएछ, पितापुर्खा भएको ठाँउमा आएको रहेनछ भनिन्छ । यसरी सवै राखेको खाना उघारी हेरेर सवैमा अलिअलि थपी पातले छोपीदिनु पर्दछ ।)

हँ……. बूक्छापाङो/बूङखामाङो कङा मात्ताई खकसानू सानूलोन, लावालूङ छीरीलूङ्लामा सीरीम्ला वायालापी बेरेबे तईमा ततीना, खाङीनाधँ कङा ईत्ता मूरुलीसूङ् खाबाराचा पयावाछा लोनाचिहँ कँ तीम्नाचीमा । पापालाङे लोनचीन, मा:मालाङे लोनचीन, छ्याकूमालाङे लोनचीन, सीबीलाङे मदीलाङे लोनचीन, रुमीलाङे, पमीलाङे लोनचीन । नपी न कँङा कूबी महपावा/ताया महपावा (…बाटो लगाउनेको नाम बताउने…) वा छीलाम् धीलाम् प्यानाकपी, न छूरेन खामवाआम्ला लोतो, खप्चीआम्ला लोतो, बूलूआम्ला लोतो, चासूमआम्ला लोतो न ए रुमालूङ् धूमालूङ्पी कईबछ्याम्पी याङासा दीङासालो, खामवायँ खाप्चीयँलो छीकूर्सा दीकूर्सालो बखँरी बँ तीम्नाचीमा खामवाआम्ला लोतो, रुँरीआम्ला लोतो, साखाआम्ला लोतो, तायाआम्ला लोतो न ए फुपापाचीलो यँ ख्याप्नाचीवो । कईबाछ्याम्पी, तूचीखम्पी, तूमा मूनाची वारी मूनाची । मीयालूङ्, मीचालूङ, मसूँवापी ए फुपापाचीलो ख्याब्नाची । नीनाबूङ् माखाबुङलो ख्याब्नाची, वारी मूनाचीहँ आम्कँ तीम्नाचीवो । (२)

(अघी जसरीनै छोपेर राखेको साम्खाई खाना उघारेर हेरी सवैमा थपीदिनुपर्दछ ।)

२. मृतकको आत्मालाई बाटोलगाउने बिधि

मृत आत्मालाई बोलाई साम्खाई (खानपान) खुलाई सकेपछि मृतक कुन ठाँउमा मृत्यु भएको हो त्यहिनै ठाँउबाट साखेवाहरु पुकार्दै मृतकको आत्मालाई बाटो लगाउन पर्दछ । प्राय नेपाल जानेहरुले मृतकको खरानी लिई नेपाल गएर आफ्नै चुलामा मृतकको आत्मालाई बाटो लगाउने कार्य गर्दछन ।

मृतकको आत्मालाई बाटोलगाउने मुद्दुम :

हँ……. बूक्छापाङो/बूङखामाङो कङा मात्ताई खकसानू सानूलोन दूवारेख पँतेल्खू चारीखू लामा माईनाचीह हङकङ, ताईमोशना, युङलुङ, सखेल्बू सूबीखूपी आईनाचीवो । ताम्गाला वापूईखा साकेल्खूपी आईनाचीमा, ङायूवा सनाचीमा, फुपापालो नीनाम्बूङ माखाबूङ्लो ख्याबकूरी ख्याब्नाचीवो । सीमानाम्री बायानाम्लो, (खूबाले खूताले बानँवा धेपूवा, सुबीखू साखेल्खूपी) आईनाचीहँ (खकलूङ् खूवालूङ् रेवाना रेप्सोना, ताप्नेबूङ् बीलूङ्देमा खकलूङ् धीरीतीपी) ऱ्याप्नाचीमा आईनाचीवो बूक्छापाङो/बूङखामाङो । (पोमालाखीम् लहलूङ् छीरीलूङ्पी) लायासामा बरीबाजा, सायाबाजा वरीमूनाचीमा (ममातेमा रुतेमा साखेल्खू सूबीखूपी), ताया तोसूलो । दङ्खनी दँलँनीसँ ताया तोलूसोवो । (बेन्जीरी लूवालूङ् रुतेल्खू साखेवापी) आईनाचीमा, (रेन्जूलूङ् दूदेप्मा साखेल्खूपी), आईनाची । चारीखूलामा पँतेखू, सीकूवाखू दूवारेखूलामा नपीन साम्खाईचा दूखाईचा य हाल्मा हालानाक तूई, दबानाक तूई, रीयाऱ्याप्मा ऱ्याप्नाचीवो । कङा (…बाटो लगाउनेको नाम, पाछा र सामे बताउने…) कूबीमी/तायामी वा झारा रुमीपमीलो तायामी, ताङखीमी, बूलुमी, चासूमीलो, साम्खाई चा दूम्खाई चा साम्खाई यूँनीहँनी, फुपामालो, मीयालूङ् मीचालूङलो ख्याब्कूरी ख्याब्नाचीवो । (३)

(यतिबेला पनि बाटो लगाउने ब्यक्तिले मुद्दुम बाचन गर्दै चिन्डोको रक्सीले अगेनामा छर्किएर सूवाँमा छर्किनु पर्दछ । अनि खाना उघारेर हेरी अलि अलि सवैमा थपिदिनु पर्दछ ।)

हँ……. बूक्छामी/बूङ्खामा (…मृतकको नाम बताउने…) ङो, आम्सामँङा धूङ्लो, सारीङा धूङ्लो, कूबीमीसँ धाईमूमा म्याङाना, कूबीरीकू रीकूलोन, तायावासँ धाईमूमा म्याङाना तायारीकू रीकूलोन, चासूमवासँ धाईमूमा म्याङाना चासूमरीकू रीकूलोन, बूलूवासँ धाईमूमा म्याङाना, बूलूरीकू रीकूलोन, आम्सामङा धुङलो, सारीङ धुङलो, कूबीमीसँ तमाना:ना, बूलूवासँ तमाना:ना, तायावासँ तमाना:ना, रुँरीवासँ तमाना:ना कँङा मात्ताई खकसानू सानूलोनवो । तीप्सूङसँ, धिलूङसँ याधीक, बूलू, चासूम्सँ याधीक, चाप्चा वेर्पासँ यधीक, सीबीछा, मदीछासँ याधीक, कूबीमी, तायामीसँ याधीक, लाम्लाबूङ्, बूसूबूङ्सँ याधीक, चासूम्रीकू रीकूलोन, बूलूरीकू रीकूलोन, खामवा खाप्चीरीकू रीकूलोन, सीबीरीकू रीकूलोन, नपी न छँरीसा वादाम्सा, हूपेर्वा लँपेर्वासा, हादीसा, पपीसा, चपीसा, भूसासा, यासा चान्दूपासा, खादीसा, लीब्लीसा, रँभसा, तँवासा तूवासा, धीवासा, नरवा नाप्लँवासा, तूकूवासा, ङाचीलीसा, धीलूम्सा, पोपयासा, आतामा नोने लोतँलो तम्बँरी, बखँरीपी आम्कँ तीम्नाचीवो । (४)

हँ…….सूतूलूङ, मीयामा मीचालूङपी जीर्माछ्याम् कोईबाछ्याम्पी, यँ ख्याब्मा ख्याबीनाकपी ददावदा दँसूलाम् बूपनाधँ, कूबीमहपा, मुक्तीमहपा, चारीमहपा य मून्छँ लायीनाके । ददावदा दँसूलाम् बूपनाधँ कूम्पो, मीलूङ्पोवा यँ च्याम्मा च्यामीना, सूलूम् फल्मा फलीनाके, नपी न नूङ्ला ससीधँ झारा खँमा खाईसीके, ईसे नपी न कङा कूबी महपावा/ताया महपावा (…बाटो लगाउनेको नाम भन्ने…) वा छीलाम्धीलाम् प्यानाकपी, कईबाछ्याम्पी, तूचीखम्पी, तूमा मूनाची वारी मूनाचीवो । मीयालूङ् मीचालूङ् मसूँवपी ख्याब्नाची, नीनाबूङ् माखाबूङ्लो ख्याब्नाची, वारी मूनाची, अम्कँ तीम्नाचीवो । (५)

बाटो लगाउनेले तिन दफा मुद्दुम बाचन गरिसकेपछि त्याहाँ राखीएको सामाग्रीहरु अलि–अलि केराको पातमा राखी दुईवटा चुलालाई, चारवटा पित्रीलाई र एउटा घर बाहीर सारीदिनु पर्दछ । चुला र पित्री सार्दा, (ल है पिता पुर्खा हो । आजदेखी य बुक्छापा/बुङ्खामालाई तपाँईहरुको साथपास लगाएका छौं । तपाँईहरु संगै राख्नुहोस, खाने लगाउने पनि तपाँहरुलेनै दिनुहोस है) भनिन्छ ।

३. मृतआत्मा कुन बाटो गयो भनि हेर्ने

समय भएमा त्यही दिन नभए भोली बिहान मृतक पित्रीमा आएर पितापुर्खाको साथमा बस्यो कि बसेन भनेर जान्नको लागी पुन: साम्खाई राख्नु पर्दछ । पुन: साम्खाई राख्दा पनि पहिलेको जतिनै सामाग्रीहरु राखेर माथिको जस्तै साम्खाई र बाटो लगाउने मुद्दुम बाचन गर्न पर्दछ । पुन: साम्खाई राख्दाको विधि सकेपछि धामीले कुन बाटो गयो भनि भन्दछ अथवा राम्रो बाटो गएको व नराम्रो बाटो गएको कुरा बताउदछ । यतिवेला दुईजना जानिफकार ब्यक्तिहरु मृतकलाई दिएको माटोमा गएर हेर्दा कुन पशुपंक्षीले टेकेको पाईला देखिन्छ, त्यसैको जुनी/चोला मा गएको समेत विस्वास गरिन्छ ।

सातौ कार्यक्रम :
नुनतेल छुने तथा ढोगभेट फुकाउने बिधि

नुनतेल छुन अगावै दुख बोक्नेले उल्टोबाट कपाल काट्नु पर्दछ ।

नुनतेल छुने बिधि :

घरभित्रको दाजुभाईहरुले पाँच छाक नुनतेल बारीसकेपछि चुलामा भेला भएर नुनतेल छुने रिती गर्नुपर्दछ । मृतकलाई कुबीले बाटो लगाएको हो भने कुबीको हातबाट, जानिफकार ब्यक्तिले बाटो लगाएको होभने बिवाहित छोरीचेली/भान्जाभान्जिको हातबाट एउटा दुनामा नुन, तेल र तामाको सिक्का राखी नुन तेल छोईन्छ । पहिला घरमुली र परिवारका सदस्यहरुले दाँया हातको कान्छी औलाले तेल र त्यसभित्रको तामाको सिक्का छुँदै तीन पटक खुट्टातिर छर्कन पर्दछ । यति गरिसकेपछि छोरीचेली/भान्जाभान्जिले दुबो र तितेपातीले कोदो र मर्चा घोलेको पानी र कलशको पानीले नुन तेल छोएकाहरुलाई तीन पटक छर्कीएर च्योख्याउनु पर्दछ । यसै गरि दाजुभाईहरुलाई पनि नुन तेल छुवाईन्छ ।

ढोगभेट फुकाउने बिधि :

नुनतेल फुकाई सकेपछि ढोकभेट फुकाउनु पर्दछ । ढोग भेट फुकाउदा दुईजना कन्या केटिहरुले थालमा अक्षता चामल, कलश दियो बत्ति, दहि चामलको टिका, १ कासे बोटुकोमा रक्सि नाङलोमा बोकेर उभ्नु पर्दछ । यस पछि चेलीले माईतिलाई काँसे बोटुकोमा १ पटक रक्सि खुला खुलाई गर्न पर्दछ र त्यो काँसे बोटुको चेलीलाई दक्षिणाको रुपमा दिनु पर्दछ । त्यो बोटुकोमा फेरी कहिल्यै पनि माईतीलाई खुलाउनु हुदैन । त्यस पछि दहि र चामलको टिका एक पटक मात्र लगा लगि गर्नु पर्दछ र पुछि हाल्नु पर्दछ र ढोग गर्न पर्दछ । चेलीले माईतीलाई यस बखत टोपिदिने तथा माईतीले चेलीलाई मजेत्रो लगायत दक्षिणा दिने चलन छ । अन्य आफन्त जनले पनि माथि भनिएझै टिका लगाउदै पुछ्दै ढोगभेट गर्न पर्दछ ।

खानपान : अन्यत्यमा भेला भएर नुनीलो तरकारी र जाँडपानी खाई नुनतेल बारेको र ढोगभेट बारेको फुकाईन्छ । साथै धामी तथा कजेरीको शिर उठाउनी स्वरुप रक्सि र हरियो पत्तामा आवश्यक पैसा राखि धामी तथा कजेरीको शिर उठाउनी गर्नु पर्दछ ।

धामीको शिर उठाउनी :

शिर उठाउदा एउटा कठुवा रक्सि राखेर धामीको शिर उठ्याउनी कार्य गर्नुपर्ने छ ।

कार्य बाँडफाँड

श्रद्धान्जली मिति :
श्रद्धान्जली समय :
श्रद्धान्जली स्थान :

आयोजक :

बस ब्यावस्थापक :

पहिलो बसलाग्ने स्थान :
समय :
सम्पर्क :

दोस्रो बसलाग्ने स्थान :
समय :
सम्पर्क :

खानपान ब्यावस्थापक :

स्थान :
समय :

 

(समाप्त)

श्रद्धाञ्जलिका केही तस्विरहरु

१६ अगष्ट २०१५, प्रमोद राईको असमायिक निधन ।

Pramod copy

१४ मे २०१५, किरात राई यायोक्खा हङकङ अध्यक्ष श्री शशि मदन राईज्युको ममतामयी आमा श्रीमति जसमाया राईको असमायिक निधन ।

c9d4e77a7fa264f1fda4a88957de27aa66b4083be1ce06bbfd48696a7b16b5b6

पुख्यौली घर भोजपुर, पान्धारे ४ भई, धरान बस्ने हाल हङकङ बसोबास गरिरहेका गणेश राई (ज्ञानतोष) को ३० जुलाई २०१४ मा असामयीक निधन भएकोमा श्रदान्जली ब्यक्त गर्दैै सदगद कार्यको निम्ति उपस्थितीको हार्दिक निमन्त्रणा गर्दछौ ।

Gyantosh

२९ मई २०१४ का दिन हङकङमा दिवांगत भएका दानेश राई (दुर्गा)

Danesh

२०१३ डिसम्वर ७, खोटाङ दिप्लुङ ४ घरभै हङकङमा बसोबास गर्दै आउनु भएका श्रीमती तारा राईको  तारिख असामयिक निधन tara