मगनी/पिँढिबास

बिबाह संस्कारको फारम |

बिबाह संस्कार

मौलिक किरात धर्म संस्कार अनुसार केटाको उमेर १८ बर्ष पुगेपछि बिबाह गरिदिने संस्कार छ । किरात राईहरुको घरमा बुहारी भित्र्याउदा र छोरीचेली ज्वाँइलाई दिँदा आफ्नै किसिमको रीति गरिन्छ । बिवाह गर्ने रीति बिभिन्न खोला, पाछा, थर अनुसार फरक फरक पाईन्छ । घरमा बुहारी ल्याउनु पर्ने भएमा केटी कस्को छोरी हो ? उनिहरुसंग के साईनो पर्दछ ? उनीहरुको पाछा/उपथर, सामे के हो ? राम्ररी बुझ्नु पर्दछ । केटाको पाछा भित्र बिवाहबारी चल्दैन । त्यस्तै मामा, छेमा, देमा र फुपुको साखा सन्तानभित्र पनि किरात राईहरुले बिवाह गर्न हुँदैन । कसैले साईनो लाग्ने भित्रको बिवाह गरेमा अशुभ मानिन्छ । यस्तो बिवाह गर्नेलाई गाँउघर, समाज बाटै निकाला गरिन्छ ।

marriage

मगनी/पिँढिबास (Engagement)

बिवाह गर्न अगावै केटी मगनी गर्नु पर्दछ । मगनी गर्न पनि त्यातिकै जान हुन्न । एकजनालाई सारथि बनाई केटीको माईतीघरमा कुरा सोधनी गर्न पठाउनु पर्दछ । केटीको माईतीघरबाट सारथिले कुरा मिलेको खबर ल्याएपछि मात्र केटाको घरबाट रीतसहित केटी मगनी गर्न पठाईन्छ । आजभोली केटाकेटी आफै मन परापर भएर प्रेमबिवाह गरेको पनि पाईन्छ । तर सवैकुरा नसोधि प्रेम बिवाह गर्दा, साईनो लाग्नेभित्र पनि बिवाह हुनसक्ने भएकोले किरात राईहरुले मागी बिवाहलाई नै प्रथमिकता दिन्छन । केटी मगनी गरी घरभित्र्याई सकेपछि मात्र समय अनुकुल हेरेर बिबाह कार्य सम्पन्न गरिन्छ । मगनीलाई पिढिबास दिन पनि भनिन्छ । पिढिबास दिईसकेपछि बेहुलाबेहुली सासुससुरालीमा आवत जावत गर्न मिल्दछ ।

केटी मगनी गर्न जाँदा पहिला केटीको बडाबाबुको घरमा, नभए काकाको घरमा जानु पर्दछ । यसलाई “धिवत्तँ खीम” भनिन्छ । त्यहाँबाट धिवत्तँलाई साथै लिएर केटीको घरमा कुरा राख्न जानु पर्दछ । केटीको घरलाई “गाछी खीम” भनिन्छ । अझकल सोझै “गाछि खिम” मा जाने समेत चलन आएको छ । त्यहाँ पुगेर मगनीको रित राख्नु पर्दछ ।

कलिया बाँध्ने

केटाको घरमा,
केटी मगनी गर्नेदेखी बिवाहको छिनोफानो गरिन्जेलसम्मको सम्पुर्ण रीतिबिधि गर्नको लागि दुईजना जानिफकार ब्यक्तिहरुलाई कलिया बनाउनु पर्दछ । केटी पक्षतिर पनि दुईजना नै कलिया राखेको हुन्छन । केटाकेटी दुवैतिरको कलिया बान्ने रीति एउटै किसिमको हुन्छ । कलियाहरुले दुवैतिरको विवाह सम्बन्धि खबर आदानप्रदान गर्ने कार्य गर्दछन । कलिया बनाउदा उनिहरुको सम्मानको लागी जोडी कठुवामा रक्सी राखीदिएर निम्न कुरा भन्नु पर्दछ –

कलियालाई बचन

तुम्साबु –
“यहाँ हाम्रो छोरा/भाई …(बेहुलाको नाम)… को केटी मगनी गर्नको लागी तपाँईहरुलाई आजदेखी कलिया बाँधेका छौं । आजदेखी बिवाह सकिन्जेलसम्म तपाँईहरुले दु:ख गरिदिनु पऱ्यो । यस शुभकार्यलाई सफलता पुर्वक सम्पन्न गरिदिनुहोस है ।”

मगनीको रीत

केटापक्षले मगनी गर्न जाँदा १४ कठुवा रक्सि र अन्य निम्न सामाग्रीहरु लिएर जानु पर्दछ ।

  1. पित्रीहरुलाई – जोडी कठुवामा रक्सी
  2. धिवत्तँलाई – जोडी कठुवामा रक्सी
  3. सारथीलाई – जोडी कठुवामा रक्सी
  4. केटीपक्षको कलियालाई – जोडी कठुवामा रक्सी
  5. आमाको आँसु पुछाउनी – एक कठुवा रक्सी र १ रुपैयाँ
  6. बाबुको शिर उठाउनी – एक कठुवा रक्सी र ५ रुपैयाँ
  7. बाजे बोजु हुनुहुन्छ भने – एक कठुवा रक्सी र १० रुपैया
  8. बेहुलीलाई सयमुन्द्री – थैलिभित्र सिन्दुर, पोते, सुपारी, १०० रुपैयाँ र १ तामाको सिक्का
  9. साईनो माग्नको लागि – जोडी कठुवामा रक्सी
  10. ढोगभेटको लागि – एक कठुवा रक्सी र आठआना पैसा

पित्री पुकारने

बेहुलाको घरमा –

तयमी –
हे कुलपित्रमा रहनु भएका सम्पुर्ण पितापुर्खाहरु हो
आज हामी जाँड पानी, रुपैया पैसा, अन्न लिई
कुटुम्बको घरमा बेहुली माग्न जाँदैछौ ।
हाम्रो ईच्छा पुरा गरि दिनुहोस ।

बाझोजुझो, आँखीडाही सवैकुरा पन्छाई दिनुहोस ।
आज नरनाताहरु र जानिफकार ब्याक्तीहरुलाई साथमा लिई
हामी बुहारीलाई कुटुम्बको कुलबाट,
हाम्रो कुलमा माग्न जाँदैछौ ।
हामीलाई कहि कतै अप्ठ्यारो नपरोस
कुटुम्बहरुको सामुन्ने कुनै कमि कमजोरी नरहोस ।
हे पितापुर्खाहरु हो । हामीलाई यो शुभकार्य
सफलता पुर्वक सम्पन्न गरि आउँनु भनी
ज्ञान दिनुहोस, आर्शिबाद दिनुहोस है ।
जय पितापुर्खाहरु हो ।

मगनी कार्यक्रम

तुम्साबु –
माननिय उपस्थित मान्यजनहरु, भाईभतिजहरु, कुटुम्बहरुहो, आज हामी यहाँ, हिजो पारुहाङ, सुम्निमा, तयमा, खियामा, खोक्चिलिप्पा/रैछाकुले  हाम्रो पुर्खाहरुले चलाईल्याउनु भएको चलनलाई अगाडि बढाउदै, वहाँहरुले चलाएको सवै रितहरु बोकेर साँक्षी प्रमाणका साथ (बेहुलाको बाजेबोजुको नाम) को नाति (बेहुलाको बाबुआमाको नाम) को (कुनभाई) छोरा (बेहुलाको नाम र पाछा) ले (बेहुलीको बाजेबोजुको नाम) को नातिनि (बेहुलीको बाबुआमाको नाम) को (कुनबहिनि) छोरी (बेहुलीकोनाम र पाछा) लाई मगनी गर्न यहाँ  उपस्थित भएका छौ ।

मान्यजनहरु, मानव माया अपरम्पार छ । हाम्रो पुर्खा सुम्निमा पारुहाङले यस संसारको सृष्टि गर्नु भयो । खोला, नाला, कोसी, समुन्द्रको सृष्टि गर्नु भयो । पाखा, पर्वत, हिमाल, बनजंगलको सृष्टि गर्नु भयो । यस संसारलाई सुन्दर बनाउन जिव, जन्तु, चराचुरुङगी, मानवको सृष्टि गर्नुभयो । आफ्नो वंशलाई अगाडि बढाउन माया प्रिति लगाउन सिकाउनु भयो । प्रकृतिलाई निरन्तर अगाडी बढाउन माया प्रेमको बन्धन बाँध्न सिकाउनु भयो ।

मान्यजनहरु, आज हामी यहाँ यहि मायाको बन्धन बाँधन, सृष्टिको नियमलाई निरन्तर अगाडी बढाउन उपस्थित भएका छौं । यहाँहरुले मिठो बचन, गुलियो बचन गरिदिनु हुनेछ भन्ने ठुलो आशा राखेका छौं ।

मगनी रित राख्ने

तुम्साबु –
मान्यजनहरु । हामि मगनीको रित राख्न लागि रहेका छौं । हाम्रो बाजे पुर्खा खुशि होउन, आजको यस मगनी कार्यक्रममा कसैको रिस राग नहोस भनि पुर्खा, धीवँत्त, गाछी सबै मान्यजनहरुको सम्मानार्थ सगुन ल्याएका छौं ।  कार्यक्रम भरि यहाँहरुले मिठो बोली गुलियो बचन बोलिदिनु हुनेछ भनेर हामीले आशा गरेका छौं  । अब बेहुलापक्षको मान्यजनहरुलाई मगनीको रित राखिदिनहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु । म रितको नामाकरण गर्दै जानेछु । यहाँहरुले रीत राख्दै जानहुन समेत अनुरोध गर्दछु ।

  1. “पुर्खाहरुलाई सम्मान स्वरुप” –  (जोडि कठुवामा रक्सी)
  2. “बाजेबोजुको सम्मान स्वरुप” –  (एक कठुवा रक्सी र १ रुपैयाँ पैसा)
  3. “धीवत्तँको सम्मान स्वरुप” –  (जोडि कठुवामा रक्सी)
  4. “सारथिको सम्मान स्वरुप”  –  (जोडि कठुवामा रक्सी)
  5. “कलियाको सम्मान स्वरुप” –  (जोडि कठुवामा रक्सी)
  6. “आमाको आँसु पुछाउनी, मन बुझाउनी” –  (एक कठुवा रक्सी र १ रुपैयाँ पैसा)
  7. “बाबुको शिर उठाउनी मन बुझाउनी” –  (एक कठुवा रक्सी र ५ रुपैयाँ पैसा)
  8. “सयमुन्द्री”  –  (सिन्दुरपोते, सुपारी, १०० रुपैयाँ र १ तामाको सिक्का भएको थैली)
  9. “मान्यजनहरुको सम्मान स्वरुप” –  (जोडि कठुवामा रक्सी)

रित स्विकार्ने

तुम्साबु –
मान्यजनहरु । यो सवै रितहरु बेहुला पक्षले राख्नु भएको छ । यो रित हिजो पारुहाङ, रुमाहाङ, रेछाकुपा, नायुमा, सुम्निमाहरुले नै गरिल्याउनु भएको हो । तपाँई हाम्रो बाजे पुर्खाहरुले नै गरिल्याउनु भएको हो । यो सवैकुरा हिजैबाट भई आएको हो । हजुर आज हामीले मनोखुशि गरिल्याएका होइनौं । यसमा तलमाथि केहि छैन । केहि कमि कम्जोरि भए माफि माग्दछौं ।

यो रितलाई बेहुली पक्षको मान्यजनहरुले स्वीकारी दिन पऱ्यो हजुर भनि बिन्ति गर्नु पर्दछ ।

सगुन बितरण

बेहुलीपक्षले रित स्विकारी सके पछि बेहुलापक्षको नरनताहरुलाई सगुन बितरण गर्नु पर्दछ ।

आर्शिबाद तथा साईनो चिनाउने

आर्शिबाद तथा साईनो चिनाउने कार्य गर्दा दही चामलको टिका र आठाना पैसा राखि दिन पर्दछ । सर्वप्रथम बेहुलीको आमाबाबाबाट टिका तथा आर्शिबाद सुरु गरि आर्शिबाद दिनेलाई आठआना पैसा दिदैं ढोग गराउनु पर्दछ । यति बेला साईनो चिनाउने काम बेहुली पट्टिको कलियाले गर्नुपर्दछ । ढोग गराउदा बेहुली अधि र बेहुला पछि हुनु पर्दछ । ढोग गरि सके पछि आठाना पैसा फिर्ता मागि एवं रितले साईनो अनुसार क्रमश: आर्शिबाद तथा ढोग गराउदै आठाना पैसा दिदै, लिदै ढोगभेट सकाउनु पर्दछ ।

अन्तमा माथि जस्तै बेहुला पट्टिबाट साईनो अनुसार आर्शिबाद तथा ढोगभेट सुरु गरि सकाउदै लानु पर्दछ । बेहुला पट्टिको साईनो चिनाउने काम बेहुलाको कलियाले गर्नु पर्दछ ।

सम्धी सम्धिनी ढोगभेट

आर्शिबाद तथा साईनो चिनाउने कार्यक्रम सकिसकेपछि दुवैतिरको सम्धी सम्धीना पर्नेहरुलाई ढोगभेट गराउनु पर्दछ । यो कार्य गर्नको लागि बेहुलीपक्षबाट एक कठुवा रक्सी र बेहुलापक्षबाट आठाना पैसा सबैको अगाडि राखिदिन पर्दछ र साईनोले दुवैतिरको सम्धी सम्धीनी पर्नेहरु जति सबैलाई अगाडी बोलाउनु पर्दछ ।

तुम्साबु –
तपाईहरु सवैजना सम्धि सम्धिनी पर्नेहरु उपस्थित हुनु भएको छ ।  सम्धी ढोगभेट गरेको बेला कलियाहरुले त्यहाँ राखिएको कठुवाको रक्सी र आठाना पैसालाई यताको उता, उताको यता गरेर ढोगै पिच्छे सारिदिनु पर्दछ ।

१. आजदेखी तपाँईहरु पछि–पछि सम्मको लागि सम्धी सम्धी हुनु भएको छ ।
तर्सथ तपाँईहरु “एक सम्धी, दुई सम्धी, तिन सम्धी” ।

ढोग गराउने ।

२. आजदेखी तपाँईहरु आघौँ– पराघौँ सम्मको लागि सम्धीनी सम्धीनी हुनुभएको छ । तर्सथ तपाँईहरु “एक सम्धीनी, दुई सम्धिनी, तिन सम्धिनी” ।

ढोग गराउने ।

३. आजदेखी तपाँईहरु युगौँ–युगौँ सम्मको लागि सम्धी सम्धीनी हुनुभएको छ ।
तर्सथ तपाँईहरु “एक सम्धी सम्धिनी, दुई सम्धी सम्धिनी, तिन सम्धी सम्धिनी” ।

ढोग गराउने ।

धन्यबाद, सम्धि सम्धिनी ढोगभेट कार्यक्रम सकिएको छ ।

बिदाई

बेहुलाबेहुलीलाई बिदाई गर्दा बेहुलीलाई माईतीहरुले बोकी घर बाहिर निकाल्न पर्दछ । बेहुलाको घर पुऱ्याउन केटिपक्षकाहरुले केही मानिसहरु पठाँउनु पर्दछ । बेहुलाको घर लाँदा बेहुलीलाई बेहुलाको अगाडि हिडाएर लानु पर्दछ अथवा बेहुलाको घर पुग्ने बेला बेहुलीलाई बेहुलाको अगाडि हिडाउनु पर्दछ । यो रीति सकेपछि बेहुला बेहुली ससुराली आउजाउ गर्न हुन्छ । यस रीतिलाई पिढिबास दिएको भनिन्छ । केटाकेटी आफै मिलेर प्रेम बिवाह गरेको भएमा पिढिबास दिने रीति नगरिन्जेल बेहुला ससुराली जान हुँदैन ।

(समाप्त)


बुहारी भित्र्याउने

सबै नरनाताहरु सहित बेहुला बेहुली आई पुग्ने बेला घरमा बस्नेहरुले कलश, दियो र दही चामलको टिका तयार परिराख्नु पर्दछ । बुहारी भित्र्याउने बेला सासुले घरभित्र ढोकानेर केराको पातमा चामल राखी ढोका थुनेर भित्र उभिनु पर्दछ । बन्द गरिएको ढोकालाई बेहुलीले खोल्नु पर्दछ । त्यतिबेला सासुले बुहारीलाई हातमा तानेर भित्र हुलाउनु पर्दछ । बेहुलीले केराको पातमा राखिएको चामललाई दाहिने खुट्टाले टेकेर भित्र पस्नु पर्दछ । बेहुला पनि बेहुलीलाई पच्छयाँउदै भित्र पस्नु पर्दछ । बेहुलीको माईतीबाट बेहुला बेहुली पुऱ्याउन आउनेहरुलाई पनि भित्रै बोलाएर बेहुला बेहुली संगै राख्नु पर्दछ ।

सगुन बितरण

त्यस पछि सबैजनालाई जाँडपानी दिएर सगुन गरिन्छ ।

शिन्दुरपोते

बेहुला बेहुलीलाई भित्र पुऱ्याई सकेपछि बेहुलीलाई बेहुलाको घरबाट दिईने लुगाफाटा लगाई दिन पर्दछ । गरगहनाहरु लगाईदिनु पर्दछ । र अन्त्यमा बेहुलाले बेहुलीलाई शिन्दुरपोते लाईदिनु पर्दछ । शिन्दुर लाईदिदा भुईमा नझरोस भनि सेतो कपडा थाप्ने चलन छ ।

ढोग

सिन्दुर पोते कार्य सकेपछि बेहुलीले बेहुलालाई खुट्टामा ढोग्नु पर्दछ ।

जुठो मिसाई दिल मिलाई

ढोग सकेपछि बेहुलाको आमाले एउटै काँसे बोटुकबाट बेहुला र बेहुलीलाई दुई–दुईपटक रक्सी पियाई सगुन गर्ने रीति छ । यसलाई जुठो मिसाई दिल मिलाई” भनिन्छ ।

टिका तथा आर्शिबाद

शिन्दुरपोते सकेपछि बेहुलाको आमाबाबा, बाजेबोजु, बडाबडि सबैजनाले क्रमश: बेहुला बेहुलीलाई टीका लगाईदिँदै आर्शिबाद दिनु पर्दछ ।

चुलामा देखाउने

बेहुलाको चुलामा

बुहारी भित्राई सके पश्चात बेहुलीलाई, बेहुलाको चुलामा देखाउनु पर्दछ । तर हङकङमा ब्यक्तिगत चुला नभएकोले ईच्छाहुनेहरुले किराया हङकङको सामुहिक चुलामा बुहारी देखाउन सक्तछ । यो बिधि गर्नकोलागि एउटा कठुवामा रक्सि, काँसेथालमा अदुवा र चामल बेहुला बेहुलीलाई छुवाएर अगेनाको छेउमा राखि कुबी/जानिफकार ब्यक्तिले मुन्धुम बाचन गर्दै चुलामा बुहारी देखाउनु पर्दछ । यतिबेला बेहुला बेहुलीलाई तिन चुलाको सामुन्ने राखिन्छ ।

मुन्धुम बाचन

हे कुलपित्रमा रहनु भएका पितापुर्खाहरु हो ।
साप्सामी दीबूमीहरु हो, छूरीमीकसूमी आप्तुमीहरु हो ।
बिजुवा, जानिफकार लासामीहरु हो ।
रुमालूङ, थूमालूङ, मीयालूङ, मीचालूङ,
तिन चुलामा रहनुभएका पिता पुर्खाहरु हो ।
आज यहाँ हामीले ..(बेहुलाको पाक्षा र सामे)… को बुहारी
तपाँईहरुको छोरा/नाती/पनातीलाई
हाम्रो घरमा ल्याएका छौं ।
यहाँ तपाईहरु सामु यस घरमा चालचलन गर्ने,
पानी भर्ने, आगो फुक्ने बुहारीलाई
चिनाउदै छौं, देखाउदै छौं ।
उनको शरिरमा कुनै रोग कष्ट पर्न दिनु हुदैन,
कुनै आपत बिपत आउन दिनु हुदैन,
आज यहाँ तपाईहरुले दीर्घायुको आर्शिबाद दिनुपर्छ है ।

आँखीडाही, रिसराग हटाई दिनु पर्दछ ।
झै–झगडा पनि हटाई दिनु पर्दछ ।
तपाँईहरुकै परिवारको सदस्य बनेकी
बुहारीलाई ज्ञान बुद्धी दिनुहोस,
मुटु दुख्ने, कलेजो दुख्ने,
छाती दुख्ने, छेर्ने छाद्ने
रोगहरुबाट बचाई दिनुहोस,
स्वस्थ्य लाभ गराई दिनुहोस है ।
जय पितापुर्खाहरु हो ।

(समाप्त)