पितृपुजा (न्वगी)

किरात राईहरुको घरमा चुला राखेको हुन्छ । चुलाको ठिक माथि भार हुन्छ । भार भन्दा माथि भित्तापट्टि पितृकक्ष राखेको हुन्छ । पितृकक्षलाई कसैले सुँवाछेम, कसैले मछेम, कसैले मछामा भन्दछ । भाषिक राई अनुसार फरक नामले पुकारन्छि । पितृकक्षमा परापुर्वकाल देखी मृत्यु भएर चुलामा गएका पिता पुर्खाहरुको आत्मा रहेको हुन्छ भनि मान्दछ ।

किरात राईहरुले बर्षमा जाडो मौसम (उधौली) लाग्ने बेला, धान, कोदो, घैया पाक्ने वेला, सयपत्री फुल फुल्ने बेला, नया अदुवा फुल्ने बेला पितृकक्ष सफा गरि नया चामलको भात (सुवाँचा), बिभिन्न मासुहरुको मिसावट (छँरिसा), नया अदुवा, र नया कोदोको जाँड पितृहरुलाई दिईन्छ । यसलाई पितृ पुजा भनिन्छ । यसलाई सुवाँ हान्नु पनि भन्दछ । पितृपुजा असोज महिनामा गर्ने चलन छ । घरका मुख्य बुढापाखाहरुले पितृ पुजा नगरिन्जेल नया अन्न खानु हुदैन । पितृ पुजा गर्नु भनेको नया अन्नबाली चलाउनु हो । यसलाई न्वगी गर्नु पनि भन्दछ ।  किरात राईहरु विविध भाषि तथा विविध ठाउ अनुसार पितृपुजा लाई बिभिन्न नामले पुकार्ने तथा बिभिन्न तरिकाले गर्ने चलन रहेको छ । तर सवै राईहरुले बर्षमा एक चोटि पितृपुजा गर्दछन ।

पितृ पुजा गर्ने तरिका

पितृ पुजा गर्ने दिन बुढापाका ब्यक्तिले पितृकक्ष सफा गरि त्यस माथि नया केराको पात, सेउली, अदुवा र सयपत्री फुल चढाईदिनु पर्दछ । घरमा कोहि पनि बुढापाका ब्यक्ति नभएमा कुबीले पितृकक्ष सफा गर्नु पर्दछ । युवाहरुले लरछट गरेको हुन्छ भनि पितृकक्ष सफा गर्न दिदैन । पितृपुजा गरेको दिन खन्ने, जोत्ने कामहरु केहिपनि गरिदैन ।

पितृपुजाको लागी चोखो नया कोदोको जाँड पकाई राख्नु पर्दछ । नया कोदो नपाकेको भए पुरानो कोदोमा विधिको लागी अलिकति नया कोदोको वाला सुर्काएर मिसाई जाँड पकाउनु पर्दछ । कसैले पितृ पुजा गर्ने दिनै नया कोदो ल्याएर त्यसमा पानी मर्चा मिसाई प्रयोग गर्दछ ।

  1. सवैभन्दा पहिले कुबीको घरमा पितृपुजा गर्नु पर्दछ । कुबीको घरमा पितृपुजा गरेपछि मात्र अरुकोमा गरिन्छ ।
  2. पितृहरुलाई खानपान गराउँदा पहिला घरभित्रको चुलामा गएको कुलपितृहरुलाई  दिईन्छ ।
  3. त्यसपछि पाछाभित्रको दाजुभाईको चुलामा गएको कुलपितृहरुलाई अनि कुबीमीहरुलाई दिईन्छ ।
  4. कुलपितृ भन्दा बाहिर रहेकालाई अन्तिममा दिनु पर्दछ । कुलपितृ भन्दा बाहिरकालाई खानपान दिदा सवै जनालाई एउटै थालमा राखि चिण्डोको जाँडले छर्किएर ढोका बाहिर बगैंचामा दिन पर्दछ ।

अवश्यक सामाग्रीहरु

  1. थान थपनाको लागि सेउली, केराको पात, दुवो र  सयपत्रि फुल ।
  2. हात हतियारहरु, धनुकाँड, भाला, खुकुरी, हसियाँ, खुर्पा आदि ।
  3. थुम्से, डालो, नाङलो, माना, पाथि, बासको ढुङग्रो, दुना, टपरा ।
  4. कासको थाल, चोखो अदुवा, धुप, दियो बत्ति, कलश ।
  5. नया  अन्नहरु धान, मकै, कोदो, घैया, कागुनी आदि ।
  6. रक्सि भरेको चिण्डो (रक्सि पाएन भने नया कोदो र मर्चा) ।
  7. बल्याम्खा (कुबि बस्ने कुर्सी)
  8. जिउदो भाले (शिकारी देवताको लागी)
  9. नया चामलको भात (सूवाँचा)
  10. बिभिन्न मासुहरुको मिसावट (छँरिसा)

मासुको मिसावट (छँरिसा) :

पहिला पितापुर्खाहरुले खाँदै ल्याएका बिभिन्न मासुहरुको मिसावट उसिनेर पकाउनु पर्दछ । सबै मासुहरुको मिसावट ल्याउन नसकेपनि जति सकिन्छ तेति ल्याई मिसाई पकाउनु पर्दछ ।

१) कुखुराको मासु, २) कालीजको मासु, ३) फिस्टाको मासु, ४) डाफेको मासु, ५) मुनालको मासु, ६) बदेलको मासु, ७) चौंरीको मासु, ८) अरनाको मासु, ९) गाईको मासु, १०) गोरुको मासु, ११) मृगको मासु, १२) घोरलको मासु, १३) थारको मासु, १४) पाहाको मासु, १५) सर्पको मासु, १६) माछाको मासु, १७) बच्छिउको मासु, १८) अरिङगलको मासु

थान सजाउने तरिका

  1. अलिकति नया चामलको भात पकाउने ।
  2. सवै खाले मासुको मिसावटहरु उसिनेर पकाउने ।
  3. पित्रीकक्षको तल हात हतियार ठड्याएर राख्ने ।
  4. बोट सहितको अदुवा पनि ठड्याएर राख्ने ।
  5. एउटा नाङलोमा केराको पात ओछ्याएर चामल र नया अदुवा राख्ने ।
  6. दाया बाया टपरामा नया चामलको भात र मासुको मिसावट राख्ने ।
  7. अगेना खन्याउन एक कठुवामा जाँड र एकपावा कठुवामा रक्सि राखि ।

पित्रीपूजा बाचन :

हे पिता पुर्खाहरू हो,
ऋतु परिवर्तन भयो । चिसो हावा चल्न थाल्यो ।
हिमाल, पहाड ठण्डी बढ्यो । हिउ परेर सेताम्मै भयो ।
पशुपंक्षी, माछाहरू बाँस स्थान खोज्दै उधो झर्न थाल्यो ।

उधौली शुरू भयो ।  खुशियाली शुरू भयो ।
धानका बालाहरू झुल्न थाल्यो, झुलेको बाला बज्न थाल्यो ।
पशु पंक्षीहरू नाच्दै, गाउँदै, रमाउदै, खान थाल्यो ।
दाज्युभाई, नरनाता, छोरिचेली, कुलकुटुम्बहरूसंग भेटघाट गर्ने बेला भयो ।
साईनो अनुसारको ढोगभेट गर्ने, पुर्खाहरूसंग आर्शिवाद लिने बेला भयो ।

घरको मुल चुल्होमा आगो बालेका छौं ।
तपाईंहरू बस्ने, खाने, पिउने, खेल्ने उज्यालो बनाएका छौं ।
जीवन निरन्तरताको निम्ति पित्री र प्रकृतीलाई पुकारा गर्दै छौं ।
नयां जाँड, नयाँ भात, नयाँ अदुवा तपाईहरूलाई दिएका छौं ।

पाकेको अन्नबाली खेर नजावस । सडेर, गलेर, कुहेर, नष्ट भएर नजावस ।
मानव, पशु पंक्षी, चरा, माछा, बोट बिरूवाहरू मासिएर नजावस ।
रोग ब्याथा नलागोस । कष्टकर जीवन कसैले भोग्न नपरोस ।
अन्नबालीले खान पुगोस । आवश्याकता परेकाहरूलाई दिन पुगोस ।

हाम्रो शाखा सन्तानहरूलाई सुब्बे फाब्बे होस ।
अन्नको धनी, पैसाको धनी होस । अन्नको सह सदा बनी रहोस ।
शाखा सन्तान फैलिएर जावोस । मान सम्मान बढेर जावोस ।
आयु बढेर जावस । शिर सदा उच्च रहोस ।

जय पिता पुर्खाहरू हो ।

अनुसूची २

सामूहिक पितृपुजा

किराया हङकङको १४ अक्टुबर २०१८ का दिन हरिचन्द्र राईको अध्यक्षतामा बसेको भाषिक संस्थाहरुसंगको सामूहिक बैठकले किरात साम्पाङ राई जुम्लेखा हङकङले सन २०१६ देखि मनाउदै आईरहेको पितृपुजालाई किराया हङकङ लगायत सबै भाषिक संस्थाहरुले अब उप्रान्त मान्यता दिई यसैलाई सामूहिक पितृपुजाको दिन मान्ने निर्णय गरेको छ । यस दिन जो कोही ऐच्छिक ब्यक्तिहरु जस्ले बंशावली लिएर आउँदछ उनिहरुको पितृहरुलाई किराया हङकङका कुबिमिहरुले सुवाँचा प्रदान गरिदिने छ । र यसको निरन्तर आयोजना गर्ने जिम्मा किरात साम्पाङ राई जुम्लेखा हङकङलाई दिएको छ ।

उदेश्यहरु :

  1. पिता पुर्खाहरुको स्मरण गर्नु, आरधना गर्नु ।
  2. किरातहरुको संस्कार अनुसार नया अन्नबाली चलाउनु ।
  3. आउँदो सन्ततीहरुलाई किरातहरुको संस्कार संस्कृति सिकाउदै लानु ।

सामुहिक पितृकक्ष (कन्सेप्ट) :

  1. सामुहिक चुलाको उत्तर पट्टि सबैथरी भाषिक राईको छुट्टाछुट्टै एकएक वटा भाषिक पितृकक्ष बनाईएको छ ।
  2. भाषिक पित्रीकक्षको मुनी बिच भागमा अलि ठुलो एक सामुहिक पितृकक्ष बनाईएको छ ।
  3. सामुहिक पितृकक्षको दाँया र बाँया पट्टि एकएक वटा प्रतिस्थापन पितृकक्ष बनाईएको छ ।

जस्तै चित्रमा उल्लेख भए अनुसार :

सामुहिक पितृ पुज्ने तरिका (कन्सेप्ट) :

  1. सामुहिक पितृ पुज्दा किराया हङकङका कुबिमिहरुले सबै भन्दा पहिले भाषिक पितृकक्षलाई पुकारने छन । जस्तैः १) चाम्लिङ राई २) दुमी राई ३) साम्पाङ राई ४) बान्तावा राई ५) पुमा राई ६) थुलुङ राई ७) कोयु राई ८) बाहिङ राई ९) बाम्बुले राई १०) तिलुङ राई ११) नाछिरिङ राई १२) खालिङ राई १३) कुलुङ राई १४) लोहरुङ राई १५) बुङलावा राई १६) जेरुङ राई १७) छिन्ताङ राई १८) छिलिङ राई १९) फाङदुवाली राई २०) मेवाहाङ राई २१) पोहिङ राई २२) बेलहारे राई २३) याम्फु राई २४) मुगाली राई २५) आठपहरिया राई २६) दुङमाली राई २७) सोताङ राई २८) लिङखिम राई आदि ।
  2. तत्पश्चात सामुहिक पितृकक्षमा सामूहिक पितृहरुलाई पुकार्ने छन । जस्तैः १) रैछाकुले (हेच्चकुप्पा, खक्चीलुप्पा), २) पातेसुङ + दिलिदुङ, ३) नागरिता, ४) यारिता, ५) नारिता, ६) नागेलुङमे, ७) लारिहाप्पा, ८) लारिहा, ९) मतेसुङ, १०) राई, ११) हर्कबुङ, १२) साल्पा, १३) किरातुईवा, १४) हँछा, १५) पारुहाङ + सुम्निमा आदि । सामुहिक पित्रीहरुको नामावली किरात साम्पाङ राईहरुको मुन्धुमबाट निकालिएको छ । यसमा भाषगतरुपमा नामावली फरक परे आउदो सालहरुमा भाषिक संस्थाहरुसंग बैठक बसि सामुहिक पित्रीहरुको नामावली छलफल गरि निकाल्दै सोहि अनुसार पुज्दै लगिने छ ।
  3. तत्पश्चात प्रतिस्थापन पितृकक्षमा ऐच्छिक ब्यक्तिहरु जस्ले बंशावली लिएर आउँदछ उनिहरुको ब्यक्तिगत पितृहरुलाई प्रतिस्थापन पितृकक्षमा राखी सुवाँचा प्रदान गर्नेछ । जस्तैः शशि मदन साम्पाङ राईको पित्रीहरु  (श्रोत : साम्पाङ वंशावली) (१) सेती साम्पाङ (२) खिलुङमी साम्पाङ (३) स्नाननाम्दे साम्पाङ (४) लाम्खोका साम्पाङ (५) रेप्सुना साम्पाङ (६) नाम्नुहाङ साम्पाङ (७) नाम्चिहाङ साम्पाङ (८) खिक्चा साम्पाङ (९) खोरेली साम्पाङ (१०) थुम्विमी साम्पाङ (११) नाम्वुशा साम्पाङ (१२) खाप्तुयु साम्पाङ (१३) नयछा साम्पाङ (१४) चुबुम साम्पाङ (१५) हल्कुमा साम्पाङ (१६) चेडा साम्पाङ (१७) चेतयामा साम्पाङ (१८) छेतापी साम्पाङ (१९) मलुछा साम्पाङ (२०) नामफमा साम्पाङ (२१) थरेपा साम्पाङ (२२) जसहाङ साम्पाङ (२३) बखानेम साम्पाङ (२४) तोरीहँ साम्पाङ राई (राई पगरी लिएको) (२५) छिलुङमी तोरिहँ साम्पाङ राई (२६) सुभाङगी तोरिहँ साम्पाङ राई (२७) तिमचामी तोरिहँ साम्पाङ राई (२८) जसपा तोरिहँ साम्पाङ राई (२९) दुछरिम तोरिहँ साम्पाङ राई (३०) अनेकहाङ तोरिहँ साम्पाङ राई (३१) चतुरघना तोरिहँ साम्पाङ राई (३२) भुगदल तोरिहँ साम्पाङ राई (३३) हस्तमान तोरिहँ साम्पाङ राई (३४) तुलाधन तोरिहँ साम्पाङ राई (३५) रबिध्वोज तोरिहँ साम्पाङ राई (राई पगरी त्यागेको) (३६) कमलबहादुर तोरिहँ साम्पाङ राई + श्रीमती जसमाया दुमी तोरिहँ साम्पाङ राई ।
  4. अन्तमा साम्पाङ कुबिमि भए कूबीमीले दिने साम्पाङ धामीहरु (श्रोत : किरात साम्पाङ राई मुन्धुम) जस्तैः (१) राजकुमार तोमिहँ (२) धानबिरे तोरिहँ (३) मेखमणि तोरिहँ (४) हर्कगंज तोरिहँ (५) नहकुल तोरिहँ (६) धनप्रसाद तोरिहँ (७) जसबहादुर तोरिहँ (८) रहरमनी तोरिहँ (९) हजारमान तोमिहँ (१०) पुर्णे तोमिहँ (११) मन्जना सामरुङ्जे (१२) भिमलसिं दामरेवा (१३) लिलाबहादुर दामरेवा (१४) पंचबहादुर दामरेवा (१५) रामकृष्ण दामरेवा (१६) हस्तामान छभाया (१७) चन्द्रमान छभाया (१८) खरुधोज रदुखु (१९) पदमबहादुर रदुखु (२०) रत्नधन तोरिहँ आदि ।

सामुहिक चुलामा पितृ पुज्ने वा नपुज्ने :

हङकङमा बस्ने किरात राईहरुले सामुहिक चुलामा पितृ पु्ज्ने वा नपुज्ने उनिहरुको ब्याक्तिगत स्वतन्तत्रता रहने छ । सामुहिक चुलामा पितृ नपुजे पनि नेपाल जान नसक्ने, नेपालमा चुला नभएका लागि घरमै भएपनि बंशावली राखि दियो बत्ति बालि तथा खानपान राखि किराया हङकङले तोकेको पितृपुजाको दिन पितृहरुलाई स्मरण गरि आर्शिबाद लिने संस्कारको विकाश गरौं भन्ने किराया हङकङको अनुरोध रहेको छ ।

हार्दिक आमंत्रण :

आरणिय किरात राई दाजुभाई दिदी, बहिनीहरु, सदा बर्षझैं यस बर्ष पनि निम्न मिति, समय र स्थानमा सामुहिक पितृपुजा आयोजना गर्न लागिरहेको हुनाले तपाँईहरुले ब्यक्तिगत पितृपुजा सामूहिक चुलामा नगरे पनि कार्यक्रममा उपस्थित भै किरात राईहरुको एकतामा सहयोग पुराई दिनहुन हार्दिक आमंत्रण गर्दछौं ।

वंशावली सहित पितृ पुज्न आउनेहरुको लागि आवश्यक सामाग्रीहरुः

  1. एक माना चामल
  2. एक थुङ्गा फुल
  3. हङकङ डलर २००
  4. वंशावली

अन्य सहभागी महानुभावहरु लाई ऐच्छिक डोनेशन सहित खानपानको ब्यवस्था गरिने छ ।

कार्यक्रम मिति, समय र स्थान

मिति : १५ सेप्टेम्वर २०१९, आईतबार
समय : दिउँसो १ बजेबाट
स्थान : सुप्तुलुङ खिम
यातायात : सशुल्क बस ब्यावस्था
बगैंचा अगाडि (१२ बजे)

अनुसुची ३

शिकारी पुजा

किरात राईहरुको एक जना पुर्वज जो बिछट्ट धनुबीर र शिकार मार्न खप्पिस शिकारी थिए । जसलाई शिकारी देवताको रुपमा बिभन्नि थरिका राईहरुले बिभन्नि नामले पुकार्दछ । शिकारी देवता रिसायो भने गाई बस्तुहरु, पशु पंछीहरु ठाँउका ठाँउ मर्दछ भन्ने बिस्वास गरिन्छ । शिकारी देवता किरात राईहरुको पुर्वज भएकोले पित्री पुजाकै दिन उसलाई पनि खानपान दिनु पर्दछ । तर सवैलाई खानपान दिई सकेपछि अन्तिममा मात्र उसलाई दिईन्छ । कुनै कुनै राईहरुले उक्त दिन शिकारी देवताको पुजा गर्दैनन् । शिकारी देवताको पुजा गर्नु पर्दछ भने जिउदो भाले पोथी चाहिन्छ । कसै कसैले पोथिको ठाउमा अण्डा चढाउछ ।

शिकारी पुजा बिधी

  1. भालेको शिरमा अक्षता र अदुवा चढाई रक्सिले खन्याएर ३ चोटि पर्छाउन लाउनु पर्दछ ।
  2. कुखुराले ३ चोटि पर्छिए पछि शिकारी देवको लागि चुलामा चढाउनु पर्दछ ।
  3. तेस पछि कुखुराको मासु पोली, दुइ वटा दुनामा राखी मन्साउनु पर्दछ ।
  4. अन्तमा सिली नाच्दै अगेनालाई तिन फन्को घुमेर पुजा समापन गर्नु पर्दछ ।
अनुसूची ५

खानपान

पुजामा सहभागिहुन आउनेहरुलाई कुखुराको मासु र नया चामलको भात पकाई खानपान गराईने छ । त्यस पछि नया अन्नबाली खुलेको जानकारी सबै दाजुभाईहरुलाई दिईने छ ।

शिर उठाउनी

कार्यक्रमको अन्तमा कूबीमी र कजेरीहरुको शिर उठाउनी गर्नु पर्दछ ।

अनुमानित खर्च

आवश्यक सामाग्रीकरु 1000
खान पान 6000
शिर उठाउनी 1000
जम्मा 8000

आम्दानी श्रोत

कार्यक्रमको आम्दानीको लागि निम्न तरिकाले रकम संकलन गरिने छ ।

सहभागि शुल्क (40X200) 8000
अनुसूची ६

कार्यक्रम तालिका :

१४:०० बजे – सामुहिक पित्रीहरुलाई सुवाँचा
१४:१५ बजे – २८ भाषी पित्रीहरुलाई सुवाँचा
१४: ३० बजे – साम्पाङ पित्रीहरुलाई सुवाँचा
१४: ४५ बजे – कूबीमी पित्रीहरुलाई सुवाँचा
१५: ०० बजे – पाछा/ब्यक्तिगत पित्रीहरुलाई सुवाँचा
१६: ०० बजे – शिकारी पूजा
१७: ०० बजे – समापन/नाचगान/फिर्ता

औपचारिक कार्यक्रम :

  1. आशन ग्रहण –
  2. पित्रीपुजाबारे जानकारी –
  3. पित्रीपूजा बाचन–
  4. पित्रीपूजा (मुन्धुम)
    1. सामुहिक
    2. भाषिगत
    3. कूबीमीहरुलाई
    4. ब्याक्तिगत
  5. शिकारी पूजा
  6. सगुन बितरण –

अनुसुची ७

कार्य बाँडफाँड :

    1. कार्यक्रम समन्वय : (तेज साम्पाङ)
    2. सुवाँ हान्ने, थानथपना, सुवाँचा, छँरिसा, नया जाँड तयार गर्ने : (नारायण साम्पाङ /मैत्र कुमार बान्तावा)
    3. पोस्टर, ब्यानर, निमन्त्रणा, प्रचार प्रसार, पत्रचार : (शशि मदन साम्पाङ /मनि राज साम्पाङ)
    4. आर्थिक ब्यावस्थापन, डोनेसन संकलन : (धिराज साम्पाङ /चन्द्र कुमार साम्पाङ)
    5. खानपान तयार : (हरिचन्द्र साम्पाङ /गंगाराम साम्पाङ)
    6. खानपान बितरण : (रेनु साम्पाङ /महिला विभाग)
    7. अतिथि हेरबिचार : (नन्द साम्पाङ /श्याम साम्पाङ)
    8. लाईट, साउण्ड, कलाकार ब्यावस्थापन : (रबिचन्द्र साम्पाङ /केशव साम्पाङ)
    9. सरसफाई, ढुवानी ब्यावस्थापन : (दिपक साम्पाङ /देउकुमार साम्पाङ)
    10. यातायात ब्यावस्थापन : (रमेश साम्पाङ /कर्ण बिर साम्पाङ)
    11. फोटो ग्राफर : मनिचन्द्र साम्पाङ

डाउनलोड

नम्बर बिवरण पिडिएफ एमएस–वर्ड
1 न्वगी अनुसुची प्रिन्ट एडिट

न्वगीका केही झलकहरु

(समाप्त)