पित्रीपुजा (न्वागी)

किरात राईहरुको घरमा चूला राखेको हुन्छ । चूलाको ठिक माथि भार हुन्छ । भार भन्दा माथि भित्तामा पित्रीकक्ष राखेको हुन्छ । पित्रीकक्षलाई कसैले सुँवाछेम, कसैले मछेम, कसैले मछाकुमा भन्दछ । भाषिक राई अनुसार फरक नामले पुकारन्छि । पित्रीकक्षमा परापुर्वकाल देखीको पिता पुर्खाहरुको आत्मा बस्ने खेल्ने गरेको हुन्छ भनि विस्वास गरिन्छ । किरात राईहरुले बर्षमा जाडो मौसम लागे पछि धान, कोदो पाक्ने वेला, सयपत्री फुल, घैया र नया अदुवा फुलेको फलेको समयमा उधौली लागेपछि पित्रीकक्ष सफा गरि नया चामलको भात (सूवाँचा), बिभिन्न मासुहरुको मिसावट (छँरिसा) र नया कोदोको जाँड, नया अदुवा पहिला पित्रीहरुलाई दिईन्छ  तेस पछि मात्र मुख्य बुढापाकाहरुले खान मिल्छ । न्वागी गर्नु भनेको नया अन्नबाली चलाउनु हो ।

पितृपुजा गर्ने दिन बुढापाका ब्यक्तिले पित्रीकक्ष सफा गरि त्यस माथि नया केराको पात, सेउली, अदुवा र सयपत्री फुल चढाईदिनु पर्दछ । घरमा कोहि पनि बुढापाका ब्यक्ति नभएमा कुबी वा जानिफकार ब्यक्तिले पित्रीकक्ष सफा गर्नु पर्दछ । युवाहरुले पित्रीकक्ष सफा गर्न हुदैन भन्ने चलन छ । पितृपुजा गरेको दिन खन्ने, जोत्ने र टिप्ने कामहरु केहि पनि गरिदैन ।

घरका मुख्य बुढापाखाहरुले पित्री पुजा नगरिन्जेल नया धान, कोदो र अदुवा खानु हुदैन । पित्री पुजा गर्ने दिन भन्दा अगाडीनै पित्री पुजाको लागी चोखो नया कोदोको जाँड पकाई राख्नु पर्दछ । नया कोदो नपाकेको भए पुरानो कोदोमा विधिको लागी अलिकति नया कोदोको वाला सुर्काएर मिसाई जाँड पकाउनु पर्दछ । कसैले पित्री पुजा गर्ने दिनै नया कोदो ल्याएर त्यसमा पानी मर्चा मिसाई प्रयोग गर्दछ । किरात राईहरु विविध भाषि तथा विविध ठाउ अनुसार पितृपुजा गर्ने तरिका फरक फरक छ तर सवै राईहरुले पितृपुजा गर्दछन ।

अवश्यक सामाग्रीहरु

  1. थान थपनाको लागि सेउली, केराको पात, दुवो र  सयपत्रि फुल ।
  2. हात हतियारहरु, धनुकाँड, भाला, खुकुरी, हसियाँ, खुर्पा आदि ।
  3. थुम्से, डालो, नाङलो, माना, पाथि, बासको ढुङग्रो, दुना, टपरा ।
  4. कासको थाल, चोखो अदुवा, धुप, दियो बत्ति, कलश ।
  5. नया  अन्नहरु धान, मकै, कोदो, घैया, कागुनी आदि ।
  6. रक्सि भरेको चिण्डो (रक्सि पाएन भने नया कोदो र मर्चा) ।
  7. बल्याम्खा (कुबि बस्ने कुर्सी)
  8. जिउदो भाले (शिकारी देवताको लागी)
  9. नया चामलको भात (सूवाँचा)
  10. बिभिन्न मासुहरुको मिसावट (छँरिसा)

मासुको मिसावट (छँरिसा) :

पहिला पितापुर्खाहरुले खाँदै ल्याएका बिभिन्न मासुहरुको मिसावट गरि उसिनेर पकाउनु पर्दछ । सबै मासुहरुको मिसावट ल्याउन नसकेपनि जति सकिन्छ तेति ल्याई मिसाई पकाउनु पर्दछ ।

  1. कुखुराको मासु
  2. कालीजको मासु
  3. फिस्टाको मासु
  4. डाफेको मासु
  5. मुनालको मासु
  6. बदेलको मासु
  7. चौंरीको मासु
  8. अरनाको मासु
  9. गाईको मासु
  10. गोरुको मासु
  11. मृगको मासु
  12. घोरलको मासु
  13. थारको मासु
  14. पाहाको मासु
  15. सर्पको मासु
  16. माछा
  17. बच्छिउ
  18. अरिङगल

थान सजाउने तरिका

  1. पित्रीकक्ष सफा गरि केराको पात, सेउली, अदुवा र सयपत्रि फुल चढाउने ।
  2. नया चामलको भात (सूवाँचा) पकाउने नभए नया धानको बाला मिसाउने ।
  3. सवै खाले मासुको मिसावटहरु (छँरिसा) उसिनेर पकाउने ।
  4. सुँवाछेमको तल लठ्ठी, खुकुरी, हसिया, लिसो सहितको ढुङग्रो, कोदाली, गैती, कुटो, झम्पल, बन्दुक, कासेथाल, तरवार, बन्चरो, चोया बासको धनुकाड र तिर, बोट सहितको अदुवा, पित्रीकक्ष राखेको भित्तामा ठड्याएर राख्ने ।
  5. एउटा नाङलोमा केराको पात ओछ्याएर चामल राख्ने । चामल राखेको दाया बाया तिर टपरामा नया चामलको भात र दुनामा मासुको मिसावट राख्ने ।
  6. नाङलोको दाया बाया तिर एउटा कठुवामा जाँडको छोक्रा लगाएर राख्ने र अगेनामा आगो बाल्ने ।
  7. बुढापाका ब्यक्तिको लागी अगेना खन्याउन एउटा पावा कठुवामा रक्सि र नया अदुवा राख्ने ।

पित्री पुजा गर्ने तरिका

  1. सवैभन्दा पहिले कुबीको घरमा पितृपुजा गर्नु पर्दछ । कुबीको घरमा पितृपुजा गरेपछि मात्र अरुकोमा गरिन्छ ।
  2. पित्रीहरुलाई नया खानपान गराउँदा हालसालै मरेको नामबाट दिन सुरुगरि पहिले नै मरेकालाई अन्तमा दिईन्छ । त्यस पछि पाछाभित्रको दाजुभाईहरुलाई अनि जिवित हुँदै काजक्रिया गर्नेहरुलाई र कुबीमीहरुलाई दिईन्छ । अन्तमा महिलाहरुलाई दिईन्छ ।
  3. महिलाहरुलाई सुँवाचा दिदा उनिहरुको पाछाबाट पुकार्दै चुलाको छेउतिर चोखो पातमा सार्न पर्दछ ।
  4. कुलपितृभन्दा बाहिर रहेकालाई अन्तिममा दिनु पर्दछ । कुलपितृ भन्दा बाहिरकालाई खानपान दिदा सवै जनालाई एउटै थालमा राखि चिण्डोको जाँडले छर्किएर ढोका बाहिर बगैंचामा दिन पर्दछ । किरात राईहरु विविध भाषि तथा विविध ठाउ अनुसार पितृपुजा गर्ने तरिका फरक फरक छ ।

 

पित्रीहरुको नामावली दाजुभाईहरुको नामावली महिलाहरुको नामावली

शिकारी पुजा :

किरात राईहरुको एक जना पुर्वज जो बिछट्ट धनुबीर र शिकार मार्न खप्पिस शिकारी थिए । जसलाई शिकारी देवताको रुपमा बिभन्नि थरिका राईहरुले बिभन्नि नामले पुकार्दछ । शिकारी देवता रिसायो भने गाई बस्तुहरु, पशु पंछीहरु ठाँउका ठाँउ मर्दछ भन्ने बिस्वास गरिन्छ । शिकारी देवता किरात राईहरुको पुर्वज भएकोले पित्री पुजाकै दिन उसलाई पनि खानपान दिनु पर्दछ । तर सवैलाई खानपान दिई सकेपछि अन्तिममा मात्र उसलाई दिईन्छ । कुनै कुनै राईहरुले उक्त दिन शिकारी देवताको पुजा गर्दैनन् । शिकारी देवताको पुजा गर्नु पर्दछ भने जिउदो भाले पोथी चाहिन्छ । कसै कसैले भाले मात्र पनि चढाउछ ।

शिकारी पुजा बिधी :

  1. कुबिको दाया तिर घरमुलीले कुखुराको भाले समातेर बस्ने र कुबिको वाया तिर घर मुलीनीले पोथी कुखुरा समातेर बस्नु पर्दछ ।
  2. श्रीमान श्रीमती कोही छैन भने उहाको भाग बुढापाका ब्यक्तिलाइ समात्न लगाउन पर्दछ ।
  3. भाले पोथी दुवैको शिरमा अक्षता र अदुवा चढाई चिण्डोको सुवा रक्सिले खन्याएर ३ चोटि पर्छाउन लाउने ।
  4. कुखुराले ३ चोटि पर्छिए पछि चुलामा चढाएर पित्रीकक्ष भन्दा मुनि राखि दिनु पर्दछ । पित्रीकक्ष फर्केर मरेमा राम्रो भएको मानिन्छ ।
  5. तेस पछि कुखुराको मासु पोली, दुइ वटा दुनामा राखी , एउटा कठुवमा रक्सि, एउटा कठुवमा जाँड, राखी मन्साउनु पर्दछ ।
  6. अन्तमा सिली नाच्दै अगेनालाई तिन फन्को घुम्नु पर्दछ ।

सामुहिक पित्री पुजा

हङकङमा राईहरुको आफ्नै घरमा चुला नभएकोले गर्दा सामुहिक चुलाघरमा सामुहिक पित्री पुजा गर्ने चलन किराया हङकङले गर्दै आईरहेको छ । सामुहिक चुलाघरमा पित्री पुज्दा आफ्नो बंशको पित्री नपुजी किरात राईहरुको सामुहिक पित्री सुम्निमा, पारुहाङ, पातेसुङ, दिलिदुङ, तयमा, खियामा र खक्चिलिप्पा (हेच्चकुप्पा, रैछाकुले) जस्ता समुहिकपित्रीहरुलाई पुकार्ने चलन छ । हङकङमा सामुहिक पित्री पुजेको दिन शिकारी देवतालाई एकवटा भाले चढाउने चलन छ ।

औपचारिक कार्यक्रम :

कार्यक्रम संचालन – सचिव
आशन ग्रहण – अध्यक्ष तथा आमन्त्रित ब्यक्तिहरु
पित्रीपुजाबारे जानकारी – उपाध्यक्ष
मुन्धुम – धामी वा जानिफकार
साकेला नृत्य – शिलिमोपा, शिलिमोमा, ढोले, भ्याम्टे, कलाकारहरु
सगुन बितरण – अतिथि स्वगत तथा सत्कार बिभाग
कजेरी र धामीको शिर उठाउनी – अध्यक्ष

खान पान

  1. आवश्यकता अनुसार भात पकाउने ।
  2. भाले वा सुङगुरको मासुको तरकारी बनाउने ।
  3. आवश्यकता अनुसार पेय पदार्थहरु तयार पार्ने ।

शिर उठाउनी

खानपान सकेपश्चात धामीलाई शिर उठाउनी तुम्सावुले गर्नेछ ।

निमन्त्रणा :

गाछी (बिभाग प्रमुख) –
कङकङदे (बिभाग संयोजक) –
तुम्साबु (अध्यक्ष) –
प्रमुख कुवी (धामी) –
सहायक कुबी (धामी) –
ढोले (ढोल बजाउने) –
मसुमे (झ्याम्टा बजाउने) –
शिलिमोपा (पुरुष शिलिकार) –
शिलिमोमा (महिला शिलिकार) –
दाजुभाईहरु (कार्य समितिका पदाधिकारीहरु र बिभागीय संयोजकहरु) –
सल्लाहकारहरु –

पित्रीपुजाको फारमस्विकृतीको फारम |

निमन्त्रणा

किरात राई यायोक्खा हङकङले सदा बर्षझै यस बर्ष पनि साकेला उधौलीको अवसरमा निम्न मिति, समय र स्थानमा सामुहिक पित्री पुजा सम्पन्न गर्न लागी रहेको हुनाले किरात मौलिक धर्म–संस्कार अनुसार पित्रीलाई स्मरण गर्न चाहाने ईच्छुक किरात राईहरुलाई उपस्थित भैदिनहुन हार्दिक अनुरोध गर्दछ ।

मिति :
समय :
स्थान :
आयोजक :


चुला प्रार्थना:

हे पिता पुर्खाहरू हो,
ऋतु परिवर्तन भयो ।
हिमाल, पहाड तिर ठण्डी बढ्यो ।
चिसो हावापानी चल्न थाल्यो ।
बोट बिरूवाहरू हिउले ढाकेर सेताम्मै भयो ।
पशुपंक्षी, माछाहरू बाँस स्थान खोज्दै उधो झर्न थाल्यो ।
लगाएको अन्नबाली सुन जस्तै पहेंलै पाक्न थाल्यो ।
राम्रो शुध्द, पोसिलो, गहकिलो दानाहरु फल्यो ।
धानका बालाहरू झुल्न थाल्यो, झुलेको बाला बज्न थाल्यो ।
पशु पंक्षीहरू नाच्दै, गाउँदै, रमाउदै, खान थाल्यो ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
उधौली शुरू भयो ।  खुशियाली शुरू भयो ।
दाज्युभाई, नरनातासंग हर्सोलास गर्ने बेला भयो ।
छोरिचेली, कुलकुटुम्बहरूसंग भेटघाट गर्ने बेला भयो ।
दुखसुखका कुराहरू एकापसमा साटासाट गर्ने बेला भयो ।
साईनो अनुसारको ढोगभेट गर्ने बेला भयो ।
पुर्खाहरूसंग आर्शिवाद लिने दिने बेला भयो ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
पाकेको बाली उठाउने बेला भयो ।
आ–आफ्नो घरमा भित्राउने बेला भयो ।
डोको, डालो, थुम्से, नाम्लो, मर्मत गर्ने बेला भयो ।
माना, पाथि, भकारी तयार गर्ने बेला भयो ।
खेतिपातीका औजारहरू पूजा गर्ने बेला भयो ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
घरको मुल चुल्होमा आगो बालेका छौं ।
तपाईंहरू बस्ने, खाने, पिउने, खेल्ने उज्यालो बनाएका छौं ।
तपाईंहरूले प्रयोग गरेको हातहतियारहरू पुज्दै छौं ।
जीवन निरन्तरताको निम्ति पित्री र प्रकृतीलाई पुकारा गर्दै छौं ।
तपाईहरूले मन पराएको, रूचाएको, शुध्द मानेको
नयां कोदोको जाँड, नयाँ धानको भात, नयाँ अदुवाको भाग
तपाईहरूको नाममा दिएका छौं ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
तपाईहरूले सिकाएको धर्म, संस्कार, संस्कृती
साथै ईतिहासको सम्झना गर्दै छौं ।
तपाईहरूले छाडेर गएको ज्ञान, सीप, कलालाई
ढोल झ्याम्टा बजाउंदै, नाच्दै, गाउंदै, बजाउंदै
शाखा सन्तानहरूमा फैलाउदै छौं ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
पाकेको अन्नबाली खेर नजावस ।
सडेर, गलेर, कुहेर, नष्ट भएर नजावस ।
मानव, पशु पंक्षी, चरा, माछा नासिएर नजावस ।
बोट बिरूवाहरू अनाहकमा मासिएर नजावस ।
रोग ब्याथा नलागोस ।
कष्टकर जीवन कसैले भोग्न नपरोस ।
प्राकृतिक बिपत्ती भोग्न नपरोस ।
पानिको मुल सुकेर नजावस ।
जमिन सुख्खा नहोस ।
घर भित्राएको अन्नबालीले खान लाउन पुगोस ।
आवश्याकता परेकाहरूलाई दिन पुगोस ।

हे पिता पुर्खाहरू हो,
तपाईहरू संग ज्ञान, सीप, कला,
बल, शक्ती, बुद्धि, आयु माग्दछौ ।
हाम्रो शाखा सन्तानहरूलाई सुब्बे फाब्बे होस ।
अन्नको धनी, पैसाको धनी होस ।
शाखा सन्तानहरू फैलिएर जावोस ।
अन्नको सह सदा बनी रहोस ।
शाखा सन्तानहरूको सदा मान सम्मान बढेर जावोस ।
आयु बढेर जावस ।
शिर सदा उच्च रहोस ।

जय पिता पुर्खाहरू हो ।