तयमा खियमा दिवस

शशि मदन राई
२१ अगष्ट २०१६

Tayama2किरात राईहरुको पुर्वज पातेसुङ र दिलिदुम नाम गरेको श्रीमान श्रीमती थिए । उनीहरुको २ वटा छोरी र १ वटा छोरा थिए । जेठीको नाम तयमा र कान्छीको नाम खियमा थिए । छोराको नाम रैछाकुले थियो । रैछाकुले चाम्लिङ भाषाको नाम हो । बान्तावाले हेच्छाकुप्पा र साम्पाङले खोक्चिलुप्पा भन्दछ । तेस्तै अन्य भाषिले आ–आफ्नै नामले पुकार्दछ ।

तयमा, खियामा र रैछाकुलेको सानो उमेर हुदै पातेसुङ र दिलिदुमको निधन भयो । उनीहरुलाई खानाको अभाव भयो । यस्तो अवस्थामा तयमा खियमाले बनिबुतो गरि भाई रैछाकुलेलाई पालन पोषण गर्न थाले । एक दिन बनिबुतो गरी ल्याएको खाना पकाउदै गर्दा रैछाकुले हर्षित भै चूलाको वरिपरि घुम्ने क्रममा आगो बलिरहेको दाउरा टेकि भात घोप्टीन पुग्दछ । बल्ल तल्ल बनिबुतो गरिल्याएको भात घोप्टायो भनि तयमा खियमाले भाईलाई गालि गर्दछ । भाई रुँदै भोकै सुत्दछ।

भोलिपल्ट तयमा खियमाले भाईलाई बोलाउदा, भाई बोल्दैन । सायद भोकले गर्दा अचेत अवस्थामा निदाएको हुनु पर्दछ । तर दिदि बहिनीले भने भाई त मरेछ भनि रुँदै भाईलाई खाल्डा खनि बनमाराको झारले छोपी अब भाई त मरिहाल्यो हामी किन यहाँ बस्ने भनि दिदि बहिनिहरु अन्त्यै जाने निर्णय गर्दछ । एउटा डाँडामा पुगी दिदि बहिनीहरु पनि छुट्टिने निधो गर्छिन । तर उनिहरुले पछि एक अर्काको सम्झना आएमा यसै ठाँउमा भेटौ है भनि एउटा लिमचिमबुङको बिरुवा रोपी ‘यो बिरुवा ओइलाएको भेटिएमा हामी कसै बिसन्चो भएको सम्झिनुपर्ने छ भनि छुट्टिन्छन । दिदि लेक तिर निक्लन्छ र बहिनी औल तिर झर्दछ ।

Limchinbung

(लिमचिमबुङ बिरुवाको पत्ता यसको फुल हुँदैन । यसलाई किरात राईहरुले फुलको रुपमा गोजिमा सिउराउँदछ)

यता भने भाई मरेको हुँदैन । भरै बिउझी निस्कदा दिदिहरुलाई नपाए पछि रुदै बस्दछ । अन्त्यमा बाध्य भएर आफै खाना खोजि खान थाल्दछ । उस्ले शिकार खेल्ने, पशुपन्छिको गाँडबाट निस्केको खाध्यन्नको अन्न बाली लाउने, माछा मार्ने आदि कार्यहरु गर्दै ठुलो हुन्छ । उनै रैछाकुलेले कृषीको बिस्तार गरेको कथा किरात मिथकमा सुन्न पाईन्छ ।

उता तयमाले धेरै बर्ष पछि खियमासंग भेट हुन मनलागि तेहि लिमचिमबुङको बिरुवा रोपेको डाडाँमा आउछन् । नभन्दै लिमचिमबुङ ओइलाएर सुक्दै गरेको पाउदछ । यसपछि बाहिनी बिमारी भएछ भनि बहिनी खोज्दै औलतिर झर्दछ । दिदिबहिनीको भेट हुन्छ । बहिनी चर्को बिरामीले थला परेको हुन्छ । दिदिले बहिनिलाई स्याहार सुसार गर्दै संचो पार्छिन । दिदि बहिनि धेरै भलाकुसारी गर्छन । भाईलाई सम्झेर रुन्छन । भाई अहिले सम्म बाँचेको भए कती ठुलो भै सक्थे होला भनि सम्झना गर्छन । र पछि दिदि बहिनी त्यहि लिमचिमबुङ रोपेको डाडामा आई कपासको खेति लगाई तान बुनि कपडा बनाई जिविकोपार्जन गर्न थाल्दछन । उही तयमा खियमाले लुगाको बिस्तार गरेको किरात मिथकमा सुन्न पाईन्छ ।

यता रैछाकुले पनि ठुलो हुन्छ । एक दिन माछा मार्ने क्रममा जाल हान्दै जाँदा नागेलुङ भन्ने सुन्दर कन्यासंग भेट हुन्छ । रैछाकुले र नागेलुङको प्रेम बस्दछ र उनिहरुले बिबाह गर्दछन । बिबाह गर्दा चेलीहरु चाहिने भएकोले दिदिहरु खोज्न पठाउदछ । खोज्नेहरुले दिदिबहिनीलाई त भेट्दछन तर दिदिबहिनीलाई भाई जिउँदै छन भन्दा पहिलात पत्याउदैनन् । पछि हो त भनि हेर्न जाँदा रैछाकुलेको नागेलुङसंग बिबाह भैरहेको अवस्थामा भेट हुँदछ । यो लामो मिथक छ । यही हाम्रो पुर्वजहरुको मिथक भावी पुस्तालाई सुनाउन, पुर्खाहरुले अविस्कार गरेका बस्तुहरु र बिबाह गर्दा छोरीचेलीहरु चाहिने संस्कारलाई भावी पुस्तामा जानकारी गराउन तयमा खियमा दिवस मनाउन उपयुक्त देखिएकोले, यो दिवसको परिकल्पना गरिएको हो । यो दिवस अंग्रेजी अगष्ट महिनामा अथवा नेपाली भाद्र महिनाको शुक्ल द्धितिया देखी पञ्चमीसम्म ४ दिन भित्र कुनै एक दिन मनाईने छ ।

किराया हङकङको १४ अक्टुबर २०१८ का दिन हरिचन्द्र राईको अध्यक्षतामा बसेको सामुहिक बैठकले किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिमले सन २०१६ देखि मनाउदै आईरहेको तयमा खियामा दिवसलाई किराया हङकङ लगायत सबै भाषिक संस्थाहरुले मान्यता दिई अब उप्रान्त अंग्रेजी अगष्ट महिनामा अथवा नेपाली भाद्र महिनाको शुक्ल द्धितिया देखी पञ्चमी भित्र कुनै एक दिन सामुहिक तयमा खियामा दिवस मनाउने निर्णय गरि यसको निरन्तर आयोजना गर्ने जिम्मा किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिम हङकङलाई दिएको छ ।

उदेश्य :

  1. किरात राई दिदिबहिनी र दाजुभाईहरु भेटघाट हुन ।
  2. किरात बालबालिकाहरुलाई किरात संस्कृती, भेषभुषा तर्फ आकर्शन गराउन ।
  3. पुर्खाहरुको बिरगाथाहरु नव सन्ततीहरुलाई सुनाउदै जान ।

लक्षित समुह (निमन्त्रणा)

  1. संरक्षक परिषद (भु.पु.अध्यक्षहरु)
  2. प्रज्ञा परिषद (प्राज्ञहरु)
  3. सल्लाहकार समिति
  4. बिभागिय संयोजकहरु
  5. भाषिक संस्थाहरुको सम्पुर्ण कार्यसमिति
  6. आजिवन सदस्यहरु
  7. चुलाघर सहयोगदाताहरु
  8. १८ बर्ष मुनि र ६५ बर्ष माथिकाहरुलाई प्राथमिकताको साथ समावेश गर्ने ।

दिवस मनाउने तरिका

  1. सवै दिदिबहिनीहरु किरात भेषभुषामा भेटहुने ।
  2. तयमा खियमा र रैछाकुलेको प्राथना गर्ने ।
  3. आफ्नो दाजुभाईहरुको शुखसमृद्धीको प्राथना गर्ने ।
  4. दिदिबहिनीले एकअर्कामा शुभकामना आदान प्रदान गर्ने ।
  5. अन्तरभाषिक भेषभुषा प्रतियोगित गर्ने ।
  6. खानपान तथा किरातजन्य गित संगित प्रस्तुत गरि रमाईलो गर्ने ।