किरात राई सांस्कृतिक मेला

येलेदुङ/माघे संक्राती/स्थापना दिवस

किरात नवबर्ष येलेदुङको आगमन तथा नेपाली आदिबासिहरुको महान चाड माघे संक्रान्ति साथै किराया हङकङको स्थापना दिवसको पुनित अवसरमा किरात राईहरुको मौलिक हातहतियार, बाजागाजाहरु, विविध सामाग्रीहरु, भेषभुषा, गरगहना तथा खानपान प्रदर्शनी गर्दै किरात राईहरुको सांस्कृतिक मेला आयोजना गरिने छ ।

अनुसुचि १

१. येलेदोङ

माघ १ गते किरातीहरुको सम्बत येलेदुङको नवबर्ष सुरु हुन्छ । भन्छन्, इतिहास जित्नेहरूको लेखिन्छ । हार्नेहरूको मेटाइन्छ । सायद त्यस्तै इतिहासमा गुज्रिएको एउटा संवत् हो- येले संवत् । जसलाई किरात जातिले ‘किरात संवत्’ भन्दछन । येले सम्वतलाई किरात राई जातिले येलेदोङ भन्छन् । लिम्बू जातिले येले तङ्बे, सुनुवारले येलेथोचे याक्खाले यलुङ संवत् भन्छन् ।  किरातकाललाई वर्तमान नेपालको आधुनिक सभ्यताको विकास भएको भन्ने उल्लेख गरेका छन् । कालान्तरमा किरात जातिका रूपमा विकास भए पनि किरात जातिमात्र नभएर एउटा सिंगो सभ्यता हो भनेका छन् । यलम्बरको नाममा यलम्बर संवत् सुरु गरिएको किरात जातिको ठम्याई छ ।

yalambar

१. कलिगत येले संवत

कोलेनेल कर्कपेटि्रकका अनुसार किराँती राजाहरू २७ पुस्ता रहेको र शासन अवधि १६३० वर्षसम्म रहेको लेखेको छ । भाषावंशावलीका अनुसार किराँतका २८ पुस्ता राजाहरू रहेका र शासन अवधि १७४० वर्ष तीन महिना देखाएको छ । स्वामी प्रपन्नाचार्यका अनुसार किराँतका २७ पुस्ताका राजाहरूले १७३६ वर्ष शासन गरेको मानेको पाइन्छ । के.पी. जयसवालले किराँतका ३१ पुस्ताका राजाहरूले ७१० वर्ष शासन गरेको उल्लेख छ ।

दुर्गाहाङ याखाराईद्वारा लिखित पुस्तकमा यलम्बरहाङ महाभारत युद्धको समाप्तिपछि काठमाडौं उपत्यकामा आएर कलिगत ४० (ई.पू. ३०६१) मा भुवनसिंह लाई आक्रमण गरी किराँत युगको प्रारम्भ गरेका थिए” भन्ने उल्लेख गरेको छ ।

कलिगत येले संवतको गनणा

उपरोक्त लिखतको आधारमा ईस्वि सम्बत २००७ डिसम्बर ११ तारिख तदनुसार बिक्रम संबत २०६४ मंसिर २५ गते  को गोरखापत्रको ‘नयाँ नेपाल’ लेखिएको पृष्ठमा यले सम्वत ५०६७ भनि पहिलो पटक प्रकाशित भएको थियो । (ई.सं.२००७+लगभग ३०६० बर्ष = येले संवत ५०६७)

तत्पश्चात ईस्वि सम्बत २००८ जनवरी १५ तारिख तदनुसार बिक्रम संबत २०६४ माघ १ गतेलाई येले सम्बत ५०६८ को पहिलो दिन मानि चार किरातहरुले कलिगत येले सम्बतलाई औपचारिक रुपमा मनाउदै आईरहेका छन ।

२. तथ्यगत येले सम्बत

तत्कालिन सभामुख सुबास चन्द्र नेम्वाङज्युले नेपाल सरकारमा येले सम्बतको पहिचान हुनु पर्दछ भनि आवाज उठाए पछि नेपाल सरकारले यसलाई किरात संबत भनि सुचिकृत गरि दियो । तत्पश्चात यलम्बर फाउण्डेशन (Kiratology Research Center), काठमाण्डौले येले सम्बत सम्बन्धि अध्यन शुरु गरयो । अध्यन गर्ने क्रममा गोपाल बंशावलीमा किरातहरुले ३२ पुस्ता सम्म काठमाण्डौंमा राज्य गरेको र उनिहरुको कार्यकाल निम्न तरिकाले उल्लेख भएको प्रमाण पाईयो ।

(1) राजा यलम, 90 बर्ष, (2) राजा पेलाम, 81 बर्ष, (3) राजा मेलम, 89 बर्ष, (4) राजा चाङमिङ, 42 बर्ष, (5) राजा धस्कङ, 37 बर्ष, (6) राजा वलुङचा, 31 बर्ष, 6 महिना, (7) राजा हुतिङ, 40 बर्ष, 8 महिना, (8) राजा हुर्मा, 50 बर्ष, (9) राजा टुस्के, 41 बर्ष, 8 महिना, (10) राजा प्रशफुङ, 38 बर्ष, 6 महिना, (11) राजा पावा, 46 बर्ष, (12) राजा दास्ति, 40 बर्ष, (13) राजा चम्बा, 71 बर्ष, (14) राजा कङकङ, 54 बर्ष, (15) राजा स्वनन्द, 40 बर्ष, 6 महिना, (16) राजा फुकोङ, 58 बर्ष, (17) राजा सिङघु, 49 बर्ष, 6 महिना, (18) राजा जुलम, 73 बर्ष, 3 महिना, (19) राजा लुकङ, 40 बर्ष, (20) राजा थोरम, 71 बर्ष, (21) राजा थुको, 83 बर्ष, (22) राजा वर्मन, 73 बर्ष , 6 महिना, (23) राजा गुङजुङ, 72 बर्ष, 7 महिना, (24) राजा पुस्क, 81 बर्ष, (25) राजा त्यपमी, 54 बर्ष, (26) राजा मुङमुम, 58 बर्ष, (27) राजा शसरु, 63 बर्ष, (28) राजा गुनाम, 74 बर्ष, (29) राजा खिम्बु, 76 बर्ष, (30) राजा गिरिजङ, 81 बर्ष, (31) राजा खुरङजा, 78 बर्ष, (32) राजा खिगु, 85 बर्ष

तथ्यगत येले सम्बतको गनणा

  1. उपरोक्त गोपाल वंशालीमा ३२ पुस्ता किरातहरुले जम्मा १९६३ साल ८ महिना (लगभग १९६४) बर्ष सम्म काठमाण्डौंमा राज्य गरेको देखिन्छ ।
  2. शाक सम्बत १०७ मा लिच्छबीहरुले किरातहरुलाई हराई जय बर्माले शासन गरेको इतिहासमा उल्लेख भएको छ ।
  3. शाक सम्बतमा १३४ बर्ष जोडदा बिक्रम सम्बत आउदछ । १०७ +१३४=२४१ बिक्रम सम्बत हुन आउदछ ।
  4. किरातहरुले राज्य गरेको जम्मा १९६४ बर्षलाई बिक्रम सम्बत २४१ बाट घटाउदा २४१-१९६४=१७२३ बर्ष बिक्रम सम्बत भन्दा पहिले किरातहरुले राज्य गरेको देखिन्छ ।
  5. अहिलेको बिक्रम सम्बत २०६९ मा १७२३ बर्ष थप्ने हो भने (२०६९+१७२३) =३७९२ येले सम्बत हुन आउदछ ।

उपरोक्त प्रमाणको आधारमा सिद्धान्तसारिणी नेपालपञ्चाङ्ग-पत्रमा, ईस्विसन २०१३, बिक्रमसंबत २०६९, येलेसंवत ३७९२, कलिगत ५०७३ भनि प्रकाशन गऱ्यो ।

निश्कर्ष

यधपी चार किरातहरुले नया अध्यनले देखाएको तथ्यगत येले सम्बतलाई मान्न तयार भएको छैनन । यसलाई मान्यता दिन ४ किरातहरुको समन्वय समितिले पहल गर्नुपर्ने देखिएको छ ।  ‘जसो भए पनि लिच्छविहरूबाट परास्त नभएसम्म लामो अवधिसम्म नेपाल खाल्डोमा किरातहरूको शासन थियो भन्ने प्रस्ट छ ।’

२. माघेसंक्रान्ति

माघे संक्रान्ति हरेक सालको माघ महिनाको १ गते पर्दछ । यस दिन विशेषगरी राईहरुले आदिम जीवन निर्वाहको झल्को देखाउने वनतरुल घरतरुल गिठा भ्यागुर जस्ता जङ्गली फलफूलहरु उसीनेर विहानको पहिलो आहाराको रुपमा खाने प्रचलन छ । माघ महिना देखि जाडो याम सकेर गर्मियाम अनि बर्षायामको सुरुवात हुन्छ । गर्मियाममा हुरिबतास चल्ने, बर्षायाममा बाढि पहिरो आउने, खोला नाला बढ्ने भएकोले पुर्खाहरु भन्छन- “वा मरिन्छकी”भनेर मान्ने चाड हो यो । यसले किरात संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गरेको पाइन्छ । यद्यपि  आज यो चाड सबैको साझा भैसकेको छ ।

३. स्थापना दिवस

किरात राई यायोक्खा हङकङ, सन १९९८ जनवरी २८ तदअनुसार २०५४ माघ १५ गते हङकङको सामाजिक कानुन (च्याप्टर १५१) अन्तर्गत स्थापना भएको संस्था हो । पछि यो संस्था २०११ अगष्ट ९ मा हङकङको कम्पनी कानुन (च्याप्टर ३२) अन्तर्गत पुन: दर्ता भै २०१२ मार्च १९ देखी हङकङको आन्तरिक कर कानुन (च्याप्टर ११२ को धारा ८८) अन्तर्गत च्यारिटेबल संस्थाको मान्यता प्राप्तगरि किरात राईहरुको साझा संस्थाको रुपमा स्थापित भएको छ ।

किरातहरुको नवबर्ष येलेदुङ माघ १ गते पर्दछ । माघे संक्रान्ति माघ १ गते पर्दछ । किरात राई यायोक्खा हङकङको स्थापना पनि २०५४ माघ १५ मा भएको हुनाले तिनवटै कार्यक्रम किराया हङकङले ईस्वि सन २०१५, बिक्रम सम्बत २०७०, कलिगत येले सम्बत ५०७४ बाट भाषिक संस्थाहरुसंग मिलेर संयुक्त रुपमा मनाउदै आई रहेछ ।

किरात राई सांस्कृतिक मेला

कार्यक्रमको दिन मौलिक खानपान पर्दशनी, मौलिक हातहतियार, बाजागाजाहरु, विविध सामाग्रीहरु पर्दशनी, किरात भेषभुषा तथा गरगहनाहरु पर्दशनी, किरातजन्य पुस्तकहरु पर्दशनी, जेष्ठ किरात राई नागरिकहरुलाई सम्मान, विविध क्षेत्रमा बिशिष्टता हाँसिल गरेका किरात राईहरुलाई  प्रसंसा पत्र, सुप्तुलुङलाई सहयोग गर्नेदाताहरुलाई सम्मान, बालबच्चाहरुको लागि बिभन्नि कार्यक्रमहरु आदि गरिने भएकोले यसलाई किरात राई सांस्कृतिक मेला को रुपमा कार्यक्रम गर्दै लाने भनि ६ जनवरी २०१९ मा किराया कार्य समितिको बैठकले अनुमोदन गरेको छ ।

अनुसुचि २

कार्यक्रमहरु

उक्त दिनमा गरिने कार्यक्रमहरु निम्न छन ।

१. खानपान पर्दशनी :

कार्यक्रमको दिन सहभागिहरुलाई किराया हङकङले निशुल्क फलाहारहरु खुलाउने छ भने पेयपदार्थहरु बिक्री बितरणमा राख्ने छ । अन्य खानपानहरु भाषिक संस्थाहरुमा बिभाजन गरि पर्दशनी तथा बिक्री बितरण गरिने छ । (खानपान विभाग)

क्र.सं. खानाको बिबरण संस्था
1 तरुल र चिया (निशुल्क) –किराया
2 पेयपदार्थ (बिक्री) –किराया
3 थेप्ले भात र सिस्नु –चाम्लिङ
4 मम, चाउमिन, थुक्पा –दुमी
5 ढिंडो र कुखुराको तरकारी –साम्पाङ
6 पुलाउ, दाल, भुटुवा –बान्तावा
7 पोलेको मासु (बिबिक्यु ) –पुमा
8 चिउरा, भटमास, छोईला –थुलुङ
9 खिर, सलाद, आईसक्रिम –कोयी
10 सेलरोटी, अण्डा, आलुदम –बाहिङ

२. संस्कृति प्रदर्शनी

किरात राईहरुको मौलिक भेषभुषा गरगहनाहरु तथा गाजाबाजाहरु विस्तृत बिबरण सहित प्रदर्शनी गरिने छ । (संस्कृति विभाग)

३. सामाग्री पर्दशनी

किरात राईहरुको मौलिक हातहतियारहरु तथा  विविध ऐतिहासिक सामाग्रीहरु बिबरण सहित प्रदर्शनी गरिनेछ । (सरसजावट विभाग)

४. चुला प्रर्दशनी

एकवटा सार्न मिल्ने चुला बनाई प्रर्दशनीको लागि राखिने छ ।

५. पुस्तक पर्दशनी

किरातजन्य पुस्तकहरु प्रदर्शनी गरिने छ । (प्रतिष्ठान)

६. सम्मान कार्यक्रम

बिभिन्न क्षेत्रमा योगदान पुराएका किरात राईहरुलाई सम्मान गर्दै उक्त दिन प्रसंसा पत्र प्रदान गरिने छ । (समन्वय विभाग)

७. सहयोग संकलन

सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण गर्न “सुप्तुलुङ खिम मर्मत तथा निर्माण सहयोग संकलन डेस्क” राखिने छ । जसबाट सुप्तुलुङ खिमको निर्माण योजनाहरु बितरण गर्दै सहयोग संकलन वा ईच्छुक दाताहरुलाई पुनःबोलकबोल गरिने छ । सहयोगदाताहरुलाई प्रमाण पत्र प्रदान गरिने छ । (सुप्तुलुङ विभाग)

८. स्टल बितरण

मेलामा किरात जन्य खानपान बाहेक किरातजन्य सामाग्रीहरुको प्रदर्शनी र बेचबिखन खुल्ला राखिने छ । तर ७ दिन अगावै किराया हङकङमा स्विकृतीको लागी आवेदन फारम भर्नु पर्नेछ र किराया हङकङले स्विकृत गरेको खण्डमा मात्र बेचबिखन गर्न दिईने छ । (सुप्तुलुङ विभाग)

अनुसुचि ३

आवश्यक सामाग्रीहरुः

क्र.सं. विबरण टेन्ट टेबल कुर्सि
१. भाषिक संस्थाहरुलाई
२. किरायालाई
३. पुस्तक प्रदर्शनीलाई
४. हतियार, सामाग्री
५. भेषभुषा, गरगहना
६. सहयोग फारम
७. जेष्ठ नागरिकहरु १०
८. स्टेजमा १२
९. खानपान स्थल १४ ७०
जम्मा ३० ११०

सरसजावट

  1. भाषिक संस्था र प्रदर्शनी गर्ने बिभागहरुले २X३ फिटको ब्यानर लगाउनु पर्ने ।
  2. प्रदर्शनीको लागि गेट बाहिर ५ वटा टेन्ट लगाउने । ५ वटा टेबल प्रदान गर्ने ।
  3. गेट भित्रको किचन पट्टिको साईडमा सबै जनाको खानपानको स्टल राख्ने ।
  4. बाहिर आँगनमा अतिथिहरुको लागि खानपानको टेबल, कुर्सी राखिदिने ।
  5. पानिको कुवा भएको तिर सुप्तुलुङ निर्माणको स्टल राख्ने ।
  6. हलभित्र कार्यक्रम संचालन गर्ने ।

निमन्त्रणा

किराया हङकङका भु.पु. पदाधिकारिज्युहरु, बर्तमान पदाधिकारीज्युहरु, संयोजकज्युहरु, सल्लाहकारज्युहरु, प्राज्ञिकज्युहरु, भाषिकसंस्थाका अध्यक्षज्युहरु लगायत भाषिक संस्थाका पदाधिकारीज्युहरु, सुप्तुलुङ खिम सहयोगदाताहरु लगायत आदिवासी जनजाती महासंघका सदस्य संस्था तथा राई अध्यक्ष भएका संस्थाहरुलाई निमन्त्रणा गरिने छ ।

कार्यक्रम तालिका :

१०:०० बजे – सरसजावट
०२:०० बजे – औपचारिक कार्यक्रम
०४:०० बजे – समापन
०५:०० बजे – नाचगान
०७:०० बजे – बस लाग्ने

कार्य बाँडफाँड

1 भाषिक संस्थाहरु खाध्य पदार्थ प्रदर्शनी/बिक्री
2 सुम्निमा भान्सा तथा खानपान बिभाग फलाहारहरु तयार (निशुल्क)
3 अतिथि हेरबिचार तथा सत्कार बिभाग फलाहारहरु/जलपान बितरण
4 सम्पती तथा कोष अभिवृद्धि विभाग जलपान बिक्री
5 किरात राई प्रज्ञा प्रतिष्ठान  किरातजन्य पुस्तकहरुको प्रदर्शनी
6 मौलिक संकलन तथा सरसजावट बिभाग मौलिक हातहतियार प्रदर्शनी
7 शिलि संकलन तथा संस्कृति बिभाग भेषभुषा तथा गरगहना प्रदर्शनी
8 बाल, महिला, प्रौढ तथा स्वागत बिभाग जेष्ठ नागरिक सम्मान
9 संगठन बिस्तार तथा समन्वय विभाग योगदानको प्रसंसा पत्र
10 सुप्तुलुङ मर्मत तथा निर्माण बिभाग सहयोगदाताहरुलाई प्रमाणपत्र
11 युवा खेलकुद, संगीत तथा संचार बिभाग भग्योदय चिठ्ठा
12 कार्यलय संचालन तथा छपाई विभाग कार्यक्रम संचालन
13 फोहरमैला संकलन तथा सरसफाई विभाग फोहरमैला ब्यावस्थापन
14 ढुवानी, भण्डार तथा ओसारपसार बिभाग ओसारपसार/थन्क्याउने
15 किरात धर्म संरक्षण तथा संस्कार विभाग चुला प्रदर्शनि
16 आपतकालिन सहयोग तथा सुरक्षा बिभाग प्राथमिक उपचार, सुरक्षा, नियन्त्रण
17 ब्यावसाय, रोजगार तथा यातायात बिभाग यातायात ब्यावस्थापन

औपचारिक कार्यक्रमको रुपरेखा

  1. खानपान – फलाहरहरु बितरण
  2. आशन ग्रहण :
  3. ब्याज वा फुल बितरण :
  4. कार्यक्रम बारेमा : उपाध्यक्ष
  5. उद्घाटन : प्रमुख अतिथि
  6. उदघाटन धुन :
  7. यलेदुङबारे जानकारी : प्रज्ञा प्रतिष्ठान
  8. माघे संक्रान्तिबारे जानकारी : संस्कृति विभाग
  9. किराया स्थापनाबारे जानकारी : महासचिव
  10. लोकार्पनको कार्यक्रम भए –
  11. जेष्ठ नागरिकलाई फेटा तथा गम्छा ओढाई सम्मान
  12. बिशिष्टता हाँसिल गर्नेहरुलाई सम्मान
  13. पुस्तक सौजन्य गर्नेहरुलाई सम्मान
  14. सुप्तुलुङ मर्मत तथा निर्माणबारे जानकारी : निर्माण संयोजक
  15. रैछाकुलेको प्रतिमा निर्माण योजना : सुप्तुलुङ कार्यकारी सचिव
  16. सहयोगदाताहरुलाई सम्मान तथा बोलकबोल : कार्यकारी सचिव
  17. शुभकामना तथा मन्तब्य अतिथिहरुबाट :
  18. समापन : अध्यक्षबाट
  19. फोटो सेसन, नाचगान
  20. फिर्ता