सामूहिक चुला नियमावली (८)

सामूहिक चुला नियमावली (८)

१६ मार्च २०१६ (अनुमोदन), २७ जुन २०२१ (संसोधन मस्यौदा)

किरात राईहरु:

किरात जाती भित्र पर्ने किरात राईहरु मूल रूपमा पूर्वी नेपालको पहाडी जिल्लाहरूमा छरिएर बसोबास गरेका छन। किरात राईहरू हाल आएर नेपालका पूर्वी तराईका जिल्लाहरू खासगरी झापा, मोरङ, सुनसरी, उदयपुर तथा काठमाण्डौ उपत्यकामा समेत बसोबास गर्दछन्। वैदेशिक रोजगारीका क्रममा खास गरेर ब्रिटिस सेनामा कार्यरत किरात राई जातिका कतिपय मानिसहरू बेलायत, हङकङ, बु्रनाई तथा अमेरिकामा समेत बसोबास गर्न थालेका छन्। यसका साथै छिमेकी राष्ट्र भारतका सिक्किम, पश्चिम बंगाल, अरुणाचल, उत्तर प्रदेश तथा भुटानमा समेत किरात राईहरूको बसोबास पाइन्छ।

किरात राई जातिभित्र विभिन्न थर तथा उपथर (पाछाहरू) रहेका छन्। किरात राई जातिमा जातका रूपमा राई र थरका रूपमा तिलुङ, नाछिरिङ, चाम्लिङ, साम्पाङ, पुमा, कोयी/कोयु, खालिङ, बाम्बुले, बायुङ/बाहिङ, दुमी, बान्तावा, थुलुङ, कुलुङ, लोहरुङ, बुङलवा, जेरुङ, छिन्ताङ, छिलिङ, फाङदुवाली, मेवाहाङ, पोहिङ, बेलहारे, याम्फु, मुगाली, आठपहरिया, दुङमाली, सोताङ, लिङखिम जस्ता विभिन्न थरहरू रहेका छन् भने यी थरभित्र पनि आ–आफ्नै पाछा रहेका हुन्छन्। जस्तै, साम्पाङ थरभित्र भालु, बाली, राना, हिराङ आदि। त्यसैगरी, बान्तवाभित्र माङपाङ, मुकारुङ, छाङछा, इसारा आदि अनेकौं पाछाहरू रहेका छन्। यसरी किरात राई जातिको थरअनुसारको आ–आफ्नै भाषा समेत छ।

किरात राईहरुको बिशेषता:

  1. कुनै युगको सभ्यता वा राज्य वा कैलाश पर्वतको काखमा बसोबास गर्ने सोझा र ईमान्दार जाती।
  2. यलम्बर हाङको सन्तान इ.पू. १८७९ तिर नेपालमा ३२ पुस्ता सम्म किरात वंशको नामले राज्य गर्ने जाती।
  3. सुम्निमा र पारुहाङलाई यस पृथ्बी, ब्रहमाण्ड, चराचर जगतको मुल श्रृष्टीकर्ताको रुपमा मान्ने जाती।
  4. आफुलाई जन्म दिने पुर्वजहरुनै मानव प्राणीको श्रृष्टीकर्ता सम्झि पुर्वजहरुलाई आराधना गर्ने जाती।
  5. प्रकृती मै बाँचेका छौं, प्रकृती बिना मानव जिवन सम्भव छैन भनि प्रकृतीको पुजा गर्ने जाती।
  6. सुकर्म गरे स्वभाविक मृत्यु हुने, कुकर्म गरे अस्वभाविक मृत्यु हुने भनि मान्ने जाती।
  7. आफ्नै धर्म, संस्कार, संस्कृती, नियम, कानुन, आचरण भएको किरात जाती।

परिच्छेद २

धारा १, प्रस्तावना:

विश्वभरि छरिएर बसेका किरात राईहरु नेपालबाट नै गएका हुन। उत्पति थलोबाट छुट्टिएर जाँदा आफ्नो धर्म, संस्कार, संस्कृति पनि लिएर गईएको हुन्छ। विदेशमा जाँदा होस वा जिवनलाई शुखमय बनाउन शहरतिर बसाँई सर्दा होस जहाँ आफ्नो धर्म, संस्कार संस्कृती पाईन्दैन। तर मर्दापर्दा धार्मिक समाजको आवश्यक्ता पर्ने भएकोले जुन धर्म त्याहाँ अधिक छ तेतै तिर जान बाध्यता परिन्छ। अझ किरात राईहरु पितृहरुको पुजा चुलामा गर्ने संस्कार छ। चुला जमिनमा गाडिएको घरको मुलकोठामा रहेको हुन्छ। बिदेशमा र शहरीकरण भएको ठाँउमा अफ्नो घर नभएको, चुला नभएकोले किरात राईहरुले आफ्नो धर्म, संस्कार संस्कृती गर्न पाउँदैनर अन्य धर्ममा प्रवेश गर्न बाध्यता छ।

हङकङमा धेरै किरात राईहरु भाडाको घरमा बसेका छन। कतिले अपार्टमेन्ट खरिद गरि बसेका छन। भाडाको घर र अपार्टमेन्टमा चुला राख्न सकिन्दैन। चुला किरात राईहरुको देवस्थलहो जहाँ किरात राईहरुको वंशज (पितापुर्खाहरु) रहेको हुन्छ। किरात राईहरुले पितापुर्खाहरु र प्रकृतिको पुजा गर्दछन। चुलामा पुजा पार्थना गर्दछन। चुला पुज्न छाडियो भने किरात राईहरुको धर्म, संस्कार, संस्कृती मरेर जानेछ। किरात राईहरुको अर्को पुस्ताले किरात राईहरुको संस्कार भुलेर जानेछन। संस्कार संस्कृती मरेर गयो भने पहिचान मरेर जानेछ। यसको विकल्प किरात राईहरुले शहरिकरण भएको ठाँउमा जहाँ आफ्नो घरमा चुला छैन त्यस ठाँउमा समुह मिलेर सामूहिक चुलाको स्थापना गरेर किरात राईहरुको धर्म, संस्कार, संस्कृतिको जर्गेना गर्न र किरात राईहरुको पहिचानलाई पुस्ता हस्तान्तरण गर्दै लान आवश्यक्ता भएकोले सामुहिक चुलाको अवधारणा ल्याई त्यसलाई विवाद रहित रुपमा चलाउन सामुहिक चुला हङकङको नियमावली (८) लेखन गरिएको छ।

यो नियमावली किराया हङकङ लगायत कम्तिमा ७ वटा भाषिक संस्थाहरुले अनुमोदन गरेपछि लागु हुनेछ।

धारा २, परिभाषा:

  1. “संस्था” भन्नाले किरात राई यायोक्खा हङकङलाई बुझाउनेछ।
  2. “नियमावली” भन्नाले सामुहिक चुला हङकङको नियमावली (८) (संसोधन सहित) लाई बुझाउनेछ।
  3. “विभाग” भन्नाले किरात राई यायोक्खा हङकङको विभागहरुलाई बुझाउनेछ।
  4. “किरात राई” भन्नाले आदिमकालदेखि नेपालमा र समस्त हिमालय श्रृखंलामा बसोबास गरि आएका जाती, हाल हङकङमा आई अस्थाई वा स्थाई रुपमा बसोबास गरिरहेका, “किरात धर्म” लाई निरन्तर रुपमा पालन गरि आएका आदिवासी भूमीपुत्रहरुलाई बुझाउनेछ।

धारा ३, उदेश्य:

  1. ब्यक्तिगत चुला नहुनेहरुलाई पुजा पार्थना, संस्कार गर्न।
  2. किरात राईहरुको धर्म–संस्कार, संस्कृति बचाउन।
  3. कूबीमीहरुको संरक्षण गर्न तथा नया कूबीमीहरु निकाल्न।
  4. मुन्धुमको खोज, अनुसन्धान प्रयोग तथा संरक्षण गर्न।
  5. नया पुस्तालाई धर्म, संस्कार, संस्कृति सिकाउन।
  6. किरात धर्मको अध्यन, अध्यापन, अनुसन्धान गर्न।
  7. किरात राईहरुलाई आफ्नो धर्ममा आकर्षण गर्न।

परिच्छेद ३

धारा १, सामूहिक चुला संचालन:

  1. सुप्तुलुङखिमको एक कोठामा नेपालबाट किरातेश्वर बुढानिलकण्ठमा चढाएको फुलपाती र किरातहरुको धार्मीक स्थल हात्तिबनको माटो ल्याई सामुहिक चुला स्थापना गरिनेछ।
  2. सामुहिक चुलाको संचालन किरात राई यायोक्खा हङकङको विभाग “किरात धर्म संरक्षण तथा संस्कार विभाग” को संयोजन समितिले गर्नेछ। संयोजन समितिको चयन विभाग नियमावली (५) अनुसार हुनेछ।

धारा २, सामूहिक चुला स्वतन्त्रता तथा बन्देजहरु:

  1. सामूहिक चुलामा पुजापाठ, पार्थना तथा कुनैपनि संस्कार गर्दा किराया हङकङले नियुक्त गरेको कुबीमीहरुले गर्नेछ। तर यदि कसैले आफ्नै वंशको कूबीमी ल्याई पुजा गर्छु भनेमा स्विकार्य हुनेछ।
  2. सामूहिक चुला पुज्न आँउदा मौलिकतामै असर पर्ने गरि पितृपुजक किरातीहरुको पुर्वज पितृहरुलाई नपुजि, धार्मिक गुरुहरुको तस्विर राखि, वा धार्मीक गुरु ल्याएर, भजन कृतन गरि, नयाँ बिधि बिधानमा चुला चुला पुज्न पाईने छैन।
  3. सामुहिक चुला पुज्दा मासुमंस वा फलफुल जे चलाए पनि स्वेच्छामा भर पर्नेछ। कसैले मासुमंस वा फलफुल जे चलाए पनि एकले अर्कालाई विरोध गर्न पाईने छैन।
  4. कुनैपनि किरात राईहरुको छोरा वा छोरीले किराती बाहेक अन्य जातिसंग बिहे गरेमा बुहारी वा जुँवाईलाई सामुहिक चुलामा शरण पर्न (पस्न) स्वतन्त्रता दिईने छ। सामुहिक चुलामा शरण गराउने भए विधी अनुसारको रीत पुराइ कम्तिमा ७ भाषिक संस्था भेला गराई चुलामा शरण गराउन सक्नेछ। किराया विधानको परिच्छेद (२) को धारा १(क) अनुसार
    अठार वर्ष उमेर पुगेका हङकङ आई.डि वाहक कुनैपनि किरात राई तोकिएको शुल्क तिरी यस संस्थाको साधरण सदस्य बन्न सक्ने छ । अन्य जातिसंग विवाह भएका किरात राई महिला तथा किरात राई पुरुषसंग विवाह गरेका अन्य जातिका महिला पनि यस संस्थाको सदस्य बन्न सक्ने छन्।  भनि उल्लेख भए अनुसार सामुहिक चुलामा
    पस्न स्वतन्त्रता दिईनेछ। तर नोटः ब्यक्तिगत चुलामा यो नियम लागु हुने छैन।
  5. कुनै पनि जातीका मानिसहरु जो हङकङमा राई भएर आएका छन, उस्ले अब देखि म किरात धर्म मान्छु, राई जातीमा प्रवेश गर्छु भनेमा कम्तिमा ७ भाषिक संस्था जम्मा भई रातो अचना चिसो छपना गरि, दाल ढिडो चलाएर नया पाछा दिई चुला ग्रहण गराई राई जातीमा प्रवेश गराउन सक्नेछ। नोटः ब्यक्तिगत चुलामा यो नियम लागु हुने छैन।
  6. आफ्नै दाजुभाईहरु समेत खाँदै बस्दै खेल्दै जाँदा बाटो बिराएर अर्को धर्ममा गएपनि जिउँदै रहँदा फेरी फर्कि आएर मैले बाटो बिराए छु, हे दाजुभाईहरु हो, म कुलमा फर्कन चाहान्छु, मलाई माफ गरिदिनुहोस भनेमा चोखो नितो गराई दाजुभाईहरुले चुला ग्रहण गराउन सक्नेछ।
  7. सामूहिक चुला पुज्न आउने जोसुकै किरातीहरुले पुजापाठ, पार्थना तथा संस्कारहरु गर्दा यस नियमावलीले निर्देशित गरेको वा यस नियमावलीमा निर्देशित भएको छैन भने किराया हङकङको प्रमुख कूबीमीले निर्देशित गरेका बिधि विधानमा चुला पुज्न पर्नेछ।

धारा ३, पितृकक्ष (सुँवाछेम):

पितृपुजक किरात राईहरुको घरमा चुलाको ठिक माथि भार हुन्छ। भार भन्दा माथि भित्तापट्टि पितृकक्ष राखेको हुन्छ। पितृकक्षलाई कसैले सुँवाछेम, कसैले मछेम, कसैले मछामा भन्दछ। भाषिक राई अनुसार फरक नामले पुकारिन्छ। पितृकक्षमा एक धनुकाँड, केराको पात, सेउली, सयपत्री फुल, चामल, अदुवा, पैसा र कूबीमी बस्ने एउटा पिर्का राखेको हुन्छ। सूवाँछ्यामलाई बर्षको एकदिन पितृपुजाको दिन सफा गरि सूवाँ हान्ने (पितृपुजा) गर्ने कार्य गरिन्छ। सूवाँछ्याममा स्वभाविक मृत्यु भएर गएका पिता पुर्खाहरुको आत्मा रहेकोहुन्छ भनि बिश्वास गरिन्छ।

धारा ४, सामूहिक पितृकक्ष (सामूहिक सुँवाछेम):

पितृपुजक किरात राईहरुको मुन्धुम अनुसार एउटा पितृकक्षमा एक वंशको मात्र पितृहरु राखिन्छ। सामूहिक चुला स्थापना गरेपछि सबैको पितृहरु राख्नुपर्ने भएकोले सामुहिक पितृकक्षको धारणा ल्याईएकोछ। सामुहिक पितृकक्ष निर्माण गर्दा छुट्टा छुट्टै सामुहिक पितृ, थरगत पितृ, पाछागत पितृ र दुईवटा प्रतिस्थापन पितृकक्ष निर्माण गरिएकोछ।

धारा ५, सामुहिक पितृकक्ष चित्रमा:

तिलुङनाछिरिङचाम्लिङ
साम्पाङनेवाहाङ/मेवाहाङबाम्बुले
पुमाबायुङ/बाहिङदुमी
बान्तावाकोयी/कोयुथुलुङ
बुङलवाआठपहरियाछिन्ताङ
छिलिङफाङदुवालीसोताङ
बेलहारेमुगालीखालिङ
दुङमालीलिङखिमयाम्फु
कुलुङलोहरुङपोहिङ
  जेरुङ  
प्रतिस्थापन पितृकक्षसामुहिक पितृकक्षप्रतिस्थापन पितृकक्ष
प्राचिन हातहतियार संग्रह

क. सामुहिक पितृकक्ष

पितृकक्षको बिच भागमा सामूहिक पितृकक्ष निर्माण गरिनेछ। जस्मा सामूहिक पितृहरु रहने छन।
१) सुम्निमा/पारुहाङ, २) हँछा, ३) किरातुईवा,) साल्पा, ४) हर्कबुङ, ५) राई, ६) पतिसुङ, ७) लारिहा, ८) लारिहाप्पा, ९) नागेलुङमे, १०) नारिता, ११) यारिता, १२) नागरिता, १३) पातेसुङ, १४) तयमा खियमा, खक्चीलुप्पा/हेचाकुप्पा/रैछाकुले।

ख. थरगत पितृकक्ष

पितृकक्षको सबै भन्दा माथि सबै २८ भाषि राईहरुको छुट्टाछुट्टै थरगत पितृकक्ष निर्माण गरिनेछ।जस्मा थरगत पितृहरु रहने छन।
१) चाम्लिङ राई २) दुमी राई ३) साम्पाङ राई ४) बान्तावा राई ५) पुमा राई ६) थुलुङ राई ७) कोयी/कोयु राई ८) बायुङ/बाहिङ राई ९) बाम्बुले राई १०) तिलुङ राई ११) नाछिरिङ राई १२) खालिङ राई १३) कुलुङ राई १४) लोहरुङ राई १५) बुङलावा राई १६) जेरुङ राई १७) छिन्ताङ राई १८) छिलिङ राई १९) फाङदुवाली राई २०) नेवाहाङ/मेवाहाङ राई २१) पोहिङ राई २२) बेलहारे राई २३) याम्फु राई २४) मुगाली राई २५) आठपहरिया राई २६) दुङमाली राई २७) सोताङ राई २८) लिङखिम राईका पुर्खाहरु।

ग. प्रतिस्थापन पितृकक्ष

सामूहिक पितृकक्षको दाँया र बाँया पट्टि एकएक वटा प्रतिस्थापन पितृकक्ष निर्माण गरिनेछ। कुबिमिहरुले मुन्धुम बाचन गरि प्रतिस्थापन पितृकक्षलाई क्षणिक समयको लागि पितृपुजा गरिन्जेल सम्म पाछागत पितृकक्षमा परिवर्तन गरिदिने छ। तत्पश्चात जस्को पाछागत पितृ पुज्न पर्ने हो उस्को पितृहरुको नामावली प्रतिस्थापन प्रतिस्थापन पितृकक्षमा राखि पुजा गरिनेछ।

धारा ६, सामूहिक चुलामा पितृ पुज्ने विधी:

  1. सामूहिक पितृ पुज्दा कुबिमिले सबै भन्दा पहिले सामूहिक पितृहरुलाई पुकार्नु पर्नेछ।
  2. तत्पश्चात भाषिक पितृहरुलाई पुकार्नु पर्नेछ।
  3. अन्तमा प्रतिस्थापन पितृकक्षमा जस्को पितृ पुज्न पर्ने हो उस्को पितृहरु प्रतिस्थापन गरि पुज्न पर्नेछ।

धारा ७, बागदत्त दिँदा वा बुहारी अन्माउदाः

सामूहिक चुलाबाट छोरी निकाली जुवाँईको सामेमा लगाउने भए यहि २ वटा प्रतिस्थापन पितृकक्षमा एउटामा छोरीको सामेको पितृहरु र अर्को प्रतिस्थापन पितृकक्षमा जुवाँईको सामेको पितृहरु राखि यो सामे देखि त्यो सामेमा गएको बागदत्त दिईने छ।

तेस्तै सामूहिक चुलामा बुहारी अन्माउदा एउटामा छोराको सामेको पितृहरु र अर्कोमा बुहारीको सामेको पितृहरु राखि त्यो सामे देखि यो सामेमा आएको भनि बखानी अन्माईने छ।

उपसङ्हार:

जुनसुकै किरात राईहरुलाई सामुहिक चुलामा पितृ पु्ज्ने वा नपुज्ने स्वेछिक रहने छ। यधपि सामूहिक चुलाको स्थापना गरिसकेको भएकोले घरमा चुला नहुनेहरुले सामुहिक चुलामा पितृ पुजौं भन्ने अनुरोध रहनेछ। सामुहिक पितृकक्षमा कुबिमिले पितृहरुसंग माफि माग्दै, पितृहरुलाई परिस्थितिको जानकारी गराउदै, संस्कार र विधिलाई परिवर्तन नगरी, पितृहरुलाई स्मरण गर्दै, आर्शिबाद माग्दा पितृहरु खुशिनै हुनुहुन्छ। पितृ पुज्दा सामूहिक चुला प्रयोग नगरे पनि उधौली लागे पश्चात चुला नभएकाहरुले घरमै बंशावली राखि ३ वटा बत्ति बालेर (चुला सम्झी), पितृहरुलाई स्मरण गरि आशिर्बाद लिने संस्कारको विकाश गरौं, हामी पितृ र प्रकृती पुजक किराती हौं भनि आफ्नो सन्ततिलाई सिकाऔं।

(समाप्त)

किरात धर्म के हो ?