तयमा खियमा दिवस

 – शशि मदन राई
२१ अगष्ट २०१६

Tayama2

१४ अक्टुबर २०१८ का दिन किराया हङकङ र भाषिक संस्थाहरुसंगको सामूहिक बैठकमा शशि मदन राईले किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिम हङकङले सन २०१६ देखि मनाउदै आईरहेको तयमा खियमा दिवस, यसको परिकल्पना तथा उदेश्य बारे प्रकाश पार्नु भएको थियो। र अब देखि उप्रान्त किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिम लाई नै आयोजक बनाउदै संयुक्त रुपमा मनाउने प्रस्ताव राख्नु भएको थियो।

यसलाई किराया हङकङ लगायत सबै भाषिक संस्थाहरुले अनुमोदन गरि अब उप्रान्त निरन्तर चाम्लिम खाम्बातिमको आयोजनामा संयुक्तरुपमा मनाउदै जाने निर्णय गरेको थियो ।

मिथकबाट प्रवेशः

उहिलेनै किरातहरुको पुर्वज पातेसुङका २ श्रीमती थिए । जेठी दिलिदुम र कान्छी डाकीहमा थिए । जेठी दिलिदुमबाट २ वटा छोरी (जेठी तयमा र कान्छी खियमा) र १ वटा छोरा रैछाकुले जन्मेका थिए । कान्छी श्रीमती चाँहि निसन्तान भई । रैछाकुले चाम्लिङ भाषामा भनिएको हो । साम्पाङ भाषामा खोक्चिलिप्पा भन्दछ भने बान्तावा भाषामा हेत्छाकुप्पा भन्दछ । तेस्तै अन्य किरात राई भाषाहरुमा खोक्चिलिप, खक्चुलुक्पा, खक्चिलिप्पा, खक्चिलुपा, काक्चिरिक्पा, खाक्चिलिपा, हेछाकुप्पा, हेत्छाकुवा, कक्तिसाला आदि नामले चिनिन्छ ।

बाबा आमाको मृत्युः

पातेसुङ र दिलिदुम (बाबा आमा) को तयमा, खियमा र रैछाकुले सानो उमेर हुदै निधन हुन पुग्दछ । कान्छी आमाले पनि छाडेर जाँदछ । यस्तो अवस्थामा तयमा खियमाले भाई रैछाकुलेलाई धेरै गाह्रो गरि हुर्काउदछन। जङ्गलबाट बनतरुल र गिठ्ठा भ्याकुर ल्याएर खुवाँउदछन । ऐसेलुको रस ल्याएर खुवाँउदछन । जङ्गलबाट बनकेराहरु ल्याएर खुवाँउदछन । भाईलाई पालन पोषण गरि रहेको हुन्छ।

एक दिन तयमा खियमाले जंगलबाट धेरै दुखले खोजि गरि ल्याएको खाना पकाई रहेको हुन्छ । भाई रैछाकुले पनि हर्षित भै चुलाको वरिपरि घुमीरहेको हुन्छ । अचानक घुम्ने क्रममा बलिरहेको दाउरा टेकि खाना घोप्टीन पुग्दछ । बल्ल तल्ल दुखले खोजि गरिल्याएको खाना घोप्टियो भनि तयमा खियमा दुख मान्दछ । तयमा खियमाले भाईलाई पनि गालि गर्दछ । भाई रुँदै भोकै सुत्दछ।

भाईको मृत्युः

भोलिपल्ट तयमा खियमाले भाईलाई बोलाउदा, भाई बोल्दैन । भोकले गर्दा भाई अचेत अवस्थामा निदाएको हुन्छ । तर दिदि बहिनीले भने भाई त मरेछ भनि रुँदै भाईलाई खाल्डा खनि बनमाराको झारले छोपी गाढि दिन्छन । त्यहाँ एउटा कर्द र एक कोसा बनकेरा पनि राखि दिन्छन । अब भाई त मरिहाल्यो हामी यहाँ किन बस्ने भनि दिदि बहिनि पनि अन्त्यै जाने निर्णय गर्दछ ।

दिदि बहिनि छुट्टिएकोः

उनिहरु नेवालाककला डाँडा पुग्दछन (हाल तायाचुम जयाजुममा पर्दछ) र कता जाने भनि सल्लाह गर्दछन । दिदिले लेक तिर जाने, बहिनीले औल तिर जाने कुरा गर्दछ । दुईजनाको कुरा नमिले पछि बेग्ला बेग्लै जाने बिचार गर्दछन। तर उनिहरुले पछि एक अर्काको सम्झना आएमा, दुख बिमार परेको थाहा पाउन दिदिले एउटा लिम्चिबुङको बिरुवा रोप्ने र बहिनीले एउटा गोआबुङको बिरुवा रोपी यो बिरुवा ओइलाएको भेटिएमा हामी बिसन्चो भएको सम्झिनुपर्ने भनि छुट्टिन्छन । दिदि लेक तिर निक्लन्छ भने बहिनी औल तिर झर्दछ।

Limchinbung

(लिमचिमबुङ बिरुवाको पत्ता यसको फुल हुँदैन । यसलाई किरात राईहरुले फुलको रुपमा गोजिमा सिउराउँदछ)

भाई ब्युझिएकोः

यता भाई भने मरेको हुँदैन । भरै बिउझी निस्कदा दिदिहरुलाई पाँउदैन । दिदिहरु नपाए पछि रुदै बस्दछ । दिदिहरुले त्याँहा छाडि राखेको एक कोसा बनकेरा कर्दले काटि खान्छ र तेस्को गेडा भने त्यँहि फ्याँकि दिन्छ । उसलाई बेजोडले भोक लाग्दछ र बाध्य भएर आफै खाना खोजि खान थाल्दछ । खाना खोज्ने क्रममा त्याँहा दिदिहरुले छाडि राखेको कर्दले काठको तीरहरु बनाई शिकर खेल्न थाल्दछ । उस्ले चराचुरुङगीहरु मार्दछ र घरमा ल्याई आगोमा पोलेर खाँदछ । चराचुरुङगीहरुको गाँड भने बारीमा फ्याँकि दिन्छ । यसरी बस्दै जाँदा एक बर्ष पछि उस्ले फ्याँकेका बनकेराको गेडाबाट बिरुवा पलाई पुन केरा फल्न शुरु गर्दछ । त्यस्तै उस्ले चराचुरुङगीहरु खाई फालेको गाँडबाट पनि विरुवाहरु पलाई फल्न थाल्दछ ।

खानाको अविस्कारः

यसरी फल फल्न थालेपछि रैछाकुलेले सोच्दछ कि मैले केरा खाएर यस्को गेडा फ्याँकेको थिए यहाँबाट पुन केरा फल्यो । मैले चराचुरुङगीहरु खाएर तेस्को गाँड फ्याँकेको थिए, त्याहाँबाट पनि बिरुवा पलाई फल फल्न थाल्यो । मैले खाएको फलको गेडाबाट पलाएको फल मैले खाँदा केहि हुन्न । त्यस्तै मैले खाएको चराचुरुङगीहरु र चराचुरुङगीहरुले खाएको फलबाट पलाएको बिरुवाहरुको फलहरु पनि मैले खाँदा केहि हुन्न भनि बिचार गरि खान थाल्दछ । यसरि खाएका फलहरुबाट उ अझ हस्टपुष्ट भई आँउदछ ।

कृषी युगको बिस्तार :

यो कुरा थाहा पाएपछि उस्ले खेतिपाति शूरु गर्न थाल्दछ । उनै रैछाकुलेले कृषी युगको बिस्तार गरेको किम्वदन्तीहरुमा पाईन्छ । अलि ठुलो भएपछि पशुजनवारहरुको शिकार गर्न धनुबाणको अविष्कार गरे । धनुबाण बनाई पशुजनवारहरुको शिकार खेल्न थाले । जिउँदै पक्रेका पशुजनवारहरुलाई घरमा पाल्न थाले । त्यसबाट जन्मेका पशुजनवारहरुलाई घरको काममा लगाउने, खेतिपातीको काममा सहयोग गर्न लगाउने, मासुको आवश्यक परेमा काटि खाने आदि गर्न थाले । ठुलो भएपछि खोलामा गई माछा मार्न थाले । माछा मार्न सजिलोको लागि माछा मार्ने जालको अविष्कार गरे । पशुपालनको शुरुवात यहिबाट भएको भनिन्छ ।

तयमा खियमाको पुर्नमिलनः

यता धेरै बर्षपछि तयमालाई बहिनी खियमा र भाई रैछाकुलेको सम्झना आँउदछ । भाई त मरिहाल्यो बहिनी के गर्दै होला भनि सोच्दछ । बहिनी दुख बिमार मा छ कि संचै होला भनि सोच्दछ । उ बिरुवा रोपि छुट्टिएको सम्झना गर्दछ । उस्लाई त्यो बिरुवा हेर्न जान मन पर्दछ । उ नेवालाककला डाँडामा आउछन् । नभन्दै बहिनीले रोपेका गोआबुङ बिरुवा ओइलाएर सुक्दै गरेको पाउदछ । यसपछि बाहिनी बिमारी भएछ भनि बहिनी खोज्दै औलतिर झर्दछ । खोज्दै जाँदा औलको एउटा घरमा बहिनीलाई भेट्दछ । बहिनी चर्को बिरामीले थला परेको हुन्छ । दिदिले बहिनीलाई नेवालाककला डाँडामा ल्याउँछिन । दिदिले बहिनिलाई स्याहार सुसार गर्दै संचो पार्छिन । त्यसपछि दिदि बहिनी धेरै कुराकानी गर्छन । दिदि बहिनीले विगतलाई सम्झेर धेरै धेरै रुन्छन । भाईलाई सम्झेर रुन्छन । भनिन्छ, भदौ/असोज महिनातिर झरी परेको बेला लिम्चिबुङ मधेश झर्छिन् । लिम्चिबुङ र गोआबुङको मिलन हुने बेलामा रावाखोला र ताप खोलामा अझै पनि अन्तिम भेल बग्दछ ।

लुगाको अविस्कारः

त्यस पछि उनिहरु त्यहि कपासको खेती गर्दै तान बुनि कपडा बनाई जिविकोपार्जन गर्दै बस्छिन ।  उही तयमा खियमाले कपडाको बिस्तार गरेको मिथकमा सुन्न पाईन्छ ।

रैछाकुलेको विवाह तथा दिदिहरुसंग भेट:

यता रैछाकुले पनि ठुलो हुन्छ । एक दिन माछा मार्ने क्रममा जाल हान्दै जाँदा नागेलुङ भन्ने सुन्दर कन्यासंग भेट हुन्छ । रैछाकुले र नागेलुङको प्रेम बस्दछ र उनिहरुले बिबाह गर्दछन । बिबाह गर्दा चेलीहरु चाहिने भएकोले दिदिहरु खोज्न पठाउदछ । खोज्नेहरुले दिदिबहिनीलाई त भेट्दछन तर दिदिबहिनीलाई भाई जिउँदै छन भन्दा पहिलात पत्याउदैनन् । पछि हो त भनि हेर्न जाँदा रैछाकुलेको नागेलुङसंग बिबाह भैरहेको अवस्थामा भेट हुँदछ । उनिहरु खुसि हुन्छन । सकुन साटासाट गर्दछन । पछि बिबाह सकेर दिदिबहिनिहरु आफ्ने ठाँउ तिर फर्कन्छन । यता रैछाकुले पनि अफ्नो घरजम गरेर शाखा सन्तान फैलाउदै बस्तछन । हामी उहि रैछाकुलेका सन्तानहरु हौं ।

परिकल्पना :

यही हाम्रो पुर्वजको मिथकलाई भावी पुस्तामा सुनाउन, पुर्खाहरुले अविस्कार गरेका बस्तुहरुबारेमा सुनाउन, बिबाह गर्दा छोरीचेलीहरुसंग भेट गर्नुपर्ने संस्कार आदिलाई भावी पुस्तामा जानकारी गराउन तयमा खियमा दिवस मनाउन उपयुक्त देखिएकोले, यो दिवसको परिकल्पना गरिएको छ । यो दिवस उधौली लागे पछि भाद्र महिनाको हरितालिका तिजको दिन वा अघि वा पछि कुनै एक दिन मनाईने छ ।

उदेश्य :

  1. किरात राई दिदिबहिनी र दाजुभाईहरु भेटघाट हुन ।
  2. किरात बालबालिकाहरुलाई किरात संस्कृती, भेषभुषा तर्फ आकर्शन गराउन ।
  3. पुर्खाहरुको बिरगाथाहरु नव सन्ततीहरुलाई सुनाउदै जान ।

दिवस मनाउने तरिका

  1. सवै दिदिबहिनी, दाजुभाईहरु किरात भेषभुषामा भेटहुने ।
  2. तयमा खियमा र रैछाकुलेको प्राथना गर्ने ।
  3. आफ्नो दाजुभाईहरुको शुखसमृद्धीको प्राथना गर्ने ।
  4. दिदिबहिनीले एकअर्कामा शुभकामना आदान प्रदान गर्ने ।
  5. अन्तरभाषिक भेषभुषा प्रतियोगित गर्ने ।
  6. खानपान तथा किरातजन्य गित संगित प्रस्तुत गरि रमाईलो गर्ने ।

(समाप्त)