माघेसंक्रान्ति

येले दोङ, किराया स्थापना दिवस, विध्यार्थि सम्मान तथा किरात सांस्कृतिक मेला

माघ १ गते, माघे संक्रान्ति चाड मनाईन्छ। यस दिन नव यलेदुङ पनि हो। यसै महिना किरात राई स्थापना दिवस पनि हो। स्थापना दिवसमा विविध क्षेत्रमा बिशिष्टता हाँसिल गरेका किरात राईहरुलाई  प्रसंसा पत्र, सम्मान पत्र  प्रदान गरिन्छ। माघे संक्रान्ति, यलेदुङ, स्थापना दिवस, बिध्यार्थि सम्मान कार्यक्रम, खानपान प्रदर्शनी, भेषभुषा, गरहना प्रर्दशनि, हातहतियार, बाजागाजाहरु, भाँडकुँडा प्रर्दशनी, पुस्तक प्रर्दशनी, विभिन्न बृहद कार्यक्रम एकै दिनमा गर्ने र यस कार्यक्रमलाई “किरात सांस्कृतिक मेला” भनि नामाकरण गर्ने भनि कार्यक्रमको बृहद कार्य सुचि तयार पारी तत्कालिन अध्यक्ष शशि मदन राईज्युले ४ जनवरी २०१५ मा कार्यसमितिको बैठकमा प्रस्तुत गर्नु भएको थियो । सोही अनुसार कार्य समितिको बैठकले अनुमोदन गरि ईस्वि सन २०१५, बिक्रम सम्बत २०७०, कलिगत येले सम्बत ५०७४ बाट भाषिक संस्थाहरुसंग मिलेर निरन्तर संयुक्त रुपमा मनाउदै आई रहेछ।

येलेदोङ

भन्छन्, इतिहास जित्नेहरूको लेखिन्छ । हार्नेहरूको मेटाइन्छ। सायद त्यस्तै इतिहासमा हराएको एउटा संवत हो- येले संवत। जसलाई किरात जातिले ‘किरात संवत’ भन्दछन। माघ १ गते येले संवतको नवबर्ष सुरु हुन्छ। येले सम्वतलाई किरात राई जातिले ‘येले दोङ’, लिम्बू जातिले ‘येले तङ्बे’, सुनुवारले ‘येले थोचे’ याक्खाले ‘यलुङ संवत’ भन्दछन।  किरातकाललाई वर्तमान नेपालको आधुनिक सभ्यताको विकास भएको उल्लेख गरेका पाईन्छ। कालान्तरमा किरात जाति जातिका रूपमा विकास भए पनि हाल आएर किरात जाति जातिमात्र नभएर एउटा सिंगो सभ्यता हो भनेका छन। किरातहरुको प्रथम राजा यलम्बरको नाममा येले संवत सुरु गरिएको किरातहरुको ठम्याई छ।

१. कलिगत येले संवत

कोलेनेल कर्कपेटि्रकका अनुसार किराँती राजाहरू २७ पुस्ता रहेको र शासन अवधि १६३० वर्षसम्म रहेको लेखेको छ । भाषावंशावलीका अनुसार किराँतका २८ पुस्ता राजाहरू रहेका र शासन अवधि १७४० वर्ष तीन महिना देखाएको छ । स्वामी प्रपन्नाचार्यका अनुसार किराँतका २७ पुस्ताका राजाहरूले १७३६ वर्ष शासन गरेको मानेको पाइन्छ । के.पी. जयसवालले किराँतका ३१ पुस्ताका राजाहरूले ७१० वर्ष शासन गरेको उल्लेख छ ।

दुर्गाहाङ याखाराईद्वारा लिखित पुस्तकमा यलम्बरहाङ महाभारत युद्धको समाप्तिपछि काठमाडौं उपत्यकामा आएर कलिगत ४० (ई.पू. ३०६१) मा भुवनसिंह लाई आक्रमण गरी किराँत युगको प्रारम्भ गरेका थिए” भन्ने उल्लेख गरेको छ ।

कलिगत येले संवतको गनणा

उपरोक्त लिखतको आधारमा ईस्वि सम्बत २००७ डिसम्बर ११ तारिख तदनुसार बिक्रम संबत २०६४ मंसिर २५ गते  को गोरखापत्रको ‘नयाँ नेपाल’ लेखिएको पृष्ठमा यले सम्वत ५०६७ भनि पहिलो पटक प्रकाशित भएको थियो । (ई.सं.२००७+लगभग ३०६० बर्ष = येले संवत ५०६७)

तत्पश्चात ईस्वि सम्बत २००८ जनवरी १५ तारिख तदनुसार बिक्रम संबत २०६४ माघ १ गतेलाई येले सम्बत ५०६८ को पहिलो दिन मानि चार किरातहरुले कलिगत येले सम्बतलाई औपचारिक रुपमा मनाउदै आईरहेका छन ।

२. तथ्यगत येले सम्बत

तत्कालिन सभामुख सुबास चन्द्र नेम्वाङज्युले नेपाल सरकारमा येले सम्बतको पहिचान हुनु पर्दछ भनि आवाज उठाए पछि नेपाल सरकारले यसलाई किरात संबत भनि सुचिकृत गरि दियो । तत्पश्चात यलम्बर फाउण्डेशन (Kiratology Research Center), काठमाण्डौले येले सम्बत सम्बन्धि अध्यन शुरु गरयो । अध्यन गर्ने क्रममा गोपाल बंशावलीमा किरातहरुले ३२ पुस्ता सम्म काठमाण्डौंमा राज्य गरेको र उनिहरुको कार्यकाल निम्न तरिकाले उल्लेख भएको प्रमाण पाईयो ।

(1) राजा यलम, 90 बर्ष, (2) राजा पेलाम, 81 बर्ष, (3) राजा मेलम, 89 बर्ष, (4) राजा चाङमिङ, 42 बर्ष, (5) राजा धस्कङ, 37 बर्ष, (6) राजा वलुङचा, 31 बर्ष, 6 महिना, (7) राजा हुतिङ, 40 बर्ष, 8 महिना, (8) राजा हुर्मा, 50 बर्ष, (9) राजा टुस्के, 41 बर्ष, 8 महिना, (10) राजा प्रशफुङ, 38 बर्ष, 6 महिना, (11) राजा पावा, 46 बर्ष, (12) राजा दास्ति, 40 बर्ष, (13) राजा चम्बा, 71 बर्ष, (14) राजा कङकङ, 54 बर्ष, (15) राजा स्वनन्द, 40 बर्ष, 6 महिना, (16) राजा फुकोङ, 58 बर्ष, (17) राजा सिङघु, 49 बर्ष, 6 महिना, (18) राजा जुलम, 73 बर्ष, 3 महिना, (19) राजा लुकङ, 40 बर्ष, (20) राजा थोरम, 71 बर्ष, (21) राजा थुको, 83 बर्ष, (22) राजा वर्मन, 73 बर्ष , 6 महिना, (23) राजा गुङजुङ, 72 बर्ष, 7 महिना, (24) राजा पुस्क, 81 बर्ष, (25) राजा त्यपमी, 54 बर्ष, (26) राजा मुङमुम, 58 बर्ष, (27) राजा शसरु, 63 बर्ष, (28) राजा गुनाम, 74 बर्ष, (29) राजा खिम्बु, 76 बर्ष, (30) राजा गिरिजङ, 81 बर्ष, (31) राजा खुरङजा, 78 बर्ष, (32) राजा खिगु, 85 बर्ष

तथ्यगत येले सम्बतको गनणा

  1. उपरोक्त गोपाल वंशालीमा ३२ पुस्ता किरातहरुले जम्मा १९६३ साल ८ महिना (लगभग १९६४) बर्ष सम्म काठमाण्डौंमा राज्य गरेको देखिन्छ ।
  2. शाक सम्बत १०७ मा लिच्छबीहरुले किरातहरुलाई हराई जय बर्माले शासन गरेको इतिहासमा उल्लेख भएको छ ।
  3. शाक सम्बतमा १३४ बर्ष जोडदा बिक्रम सम्बत आउदछ । १०७ +१३४=२४१ बिक्रम सम्बत हुन आउदछ ।
  4. किरातहरुले राज्य गरेको जम्मा १९६४ बर्षलाई बिक्रम सम्बत २४१ बाट घटाउदा २४१-१९६४=१७२३ बर्ष बिक्रम सम्बत भन्दा पहिले किरातहरुले राज्य गरेको देखिन्छ ।
  5. अहिलेको बिक्रम सम्बत २०६९ मा १७२३ बर्ष थप्ने हो भने (२०६९+१७२३) =३७९२ येले सम्बत हुन आउदछ ।

उपरोक्त प्रमाणको आधारमा सिद्धान्तसारिणी नेपालपञ्चाङ्ग-पत्रमा, बिक्रमसंबत २०६९, ईस्विसन २०१३, येलेसंवत ३७९२, कलिगत ५०७३ भनि प्रकाशन गऱ्यो।

Mahina BS Month AD YL KY
1 Magh 2069 15 Jan 2013 3792 5073
1 Magh 2070 15 Jan 2014 3793 5074
1 Magh 2077 15 Jan 2021 3800 5081
1 Magh 2078 15 Jan 2022 3801 5082

३. निचोड

चार किरातहरुले नया अध्यनले देखाएको तथ्यगत येले सम्बतलाई मान्न तयार भएको छैनन। यसलाई मान्यता दिन ४ किरातहरुको समन्वय समितिले पहल गर्नुपर्ने देखिएको छ।  ‘जसो भए पनि लिच्छविहरूबाट परास्त नभएसम्म लामो अवधिसम्म नेपाल खाल्डोमा किरातहरूको शासन थियो भन्ने प्रस्ट छ।’

किराया दिवस

किरात राई यायोक्खा हङकङ, सन १९९८ जनवरी २८ तदअनुसार २०५४ माघ १५ गते हङकङको सामाजिक कानुन (च्याप्टर १५१) अन्तर्गत स्थापना भएको संस्था हो । पछि यो संस्था २०११ अगष्ट ९ मा हङकङको कम्पनी कानुन (च्याप्टर ३२) अन्तर्गत पुन: दर्ता भै २०१२ मार्च १९ देखी हङकङको आन्तरिक कर कानुन (च्याप्टर ११२ को धारा ८८) अन्तर्गत च्यारिटेबल संस्थाको मान्यता प्राप्तगरि किरात राईहरुको साझा संस्थाको रुपमा स्थापित भएको छ ।

परिच्छेद २

माघे संक्रान्ति

माघे संक्रान्ति हरेक सालको माघ महिनाको १ गते पर्दछ। यस दिन विशेषगरी राईहरुले आदिम जीवन निर्वाहको झल्को देखाउने वनतरुल घरतरुल गिठा भ्यागुर जस्ता जङ्गली फलफूलहरु उसीनेर विहानको पहिलो आहाराको रुपमा खाने प्रचलन छ। माघ महिना देखि जाडो याम सकेर गर्मियाम अनि बर्षायामको सुरुवात हुन्छ। गर्मियाममा हुरिबतास चल्ने, बर्षायाममा बाढि पहिरो आउने, खोला नाला बढ्ने भएकोले पुर्खाहरु भन्छन- “वा मरिन्छकी”भनेर मान्ने चाड हो यो। यसले किरात संस्कृतिको प्रतिनिधित्व गरेको पाइन्छ । यद्यपि  आज यो चाड सबैको साझा भैसकेको छ।

माघेसंक्रान्तिका कार्यसुचिहरु

तरुल र चिया ब्यावस्थापन – सुम्निमा खानपान तथा भान्सा विभाग

निशुल्क तरुल र चिया खुलाईने छ।

पेय पदार्थ बिक्री – सम्पती तथा कोष–अभिवृद्धि विभाग

सशुल्क पेय पदार्थ बिक्री गरिनेछ।

मौलिक खाना – भाषिक संस्था

कार्यक्रममा भाषिक संस्थाहरुले निम्न मौलिख खाना प्रर्दशनी तथा विक्री वितरण गर्नेछ।

क्र.सं. संस्था खानाको बिबरण
1 किराया – तरुल र चिया (निशुल्क)
2 किराया – पेय पदार्थ (सशुल्क)
3 चाम्लिङ – थेप्ले भात र सिस्नु (सशुल्क)
4 दुमी – मम, चाउमिन, थुक्पा (सशुल्क)
5 साम्पाङ – ढिंडो र कुखुराको तरकारी (सशुल्क)
6 बान्तावा – चाम्रे , अण्डा, कुखुराको भुटुवा (सशुल्क)
7 पुमा – पोलेको मासु (बिबिक्यु ) (सशुल्क)
8 थुलुङ – चिउरा, भटमास, साँदेको मासु (सशुल्क)
9 कोयी – सलाद, बुङगुरको भुटुवा, डिजर्टहरु (सशुल्क)
10 बाहिङ – सेलरोटी, आलुदम, वाचिप्पा (सशुल्क)

सम्मान – बाल, महिला, प्रौढ तथा अतिथि विभाग

कार्यक्रममा नामावली संकलन गरि निम्न ब्यक्तिहरुलाई सम्मान पत्र प्रदान गरिने छ।

  1. शैक्षिक क्षेत्रमा युनिभर्सिटिमा ब्याचलर डिग्री अध्यन पाएका किरात बिध्यार्थिहरु
  2. खेलकुद, साहित्य तथा संगित वा कुनै क्षेत्रमा विशिष्टता हाँसिल गरेका किरात राईहरु
  3. किराया हङकङका कार्य समितिले किरात राईहरुलाई योगदान पुराएका ब्यक्ति भनि निर्णय गरेका किरात राईहरु

स्टल ब्यावस्थापन – संगठन बिस्तार तथा समन्वय विभाग

मेलामा प्रदर्शनी र बेचबिखनको लागि स्टल (टेन्ट, टेबल, कुर्सि) को ब्यावस्था गरिने छ।

आवश्यक टेन्ट तथा टेबलहरुः

क्र.सं. विबरण टेन्ट तथा टेबल
1 भाषिक संस्थाहरुलाई 8
2 फलाहर वितरण 1
3 पेयपदार्थ वितरण 1
4 संस्कृति प्रर्दशनी 1
5 सामाग्री प्रर्दशनी 1
6 चुला प्रर्दशनी 1
7 पुस्तक प्रदर्शनी 1
8 सहयोग संकलन 1
9 स्टेजमा
जम्मा 15

निर्माण सहयोग – सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण विभाग

सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण गर्न  “सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण सहयोग संकलन डेस्क” राखिने छ।

  1. सहयोगदाताहरुको नामावली
  2. निर्माण योजना,
  3. बोलकबोल फारम,
  4. सहयोग रसिद

संस्कृति प्रदर्शनी – शिली संकलन तथा संस्कृति विभाग

मौलिक भेषभुषा, गरगहनाहरु तथा गाजाबाजाहरु बिबरण सहित प्रदर्शनी गरिने छ।

हातहतियार पर्दशनी – मौलिक संकलन तथा सरसजावट विभाग

किरात राईहरुको मौलिक हातहतियारहरु तथा ऐतिहासिक सामाग्रीहरु प्रदर्शनी गरिनेछ।

चुला प्रर्दशनी – किरात धर्म संरक्षण तथा संस्कार विभाग

किरात राईहरुको प्रतिकात्मक चुला बनाई प्रर्दशनीको लागि राखिने छ।

पुस्तक पर्दशनी – किरात राई प्रज्ञा प्रतिष्ठान

किरातजन्य पुस्तकहरु प्रदर्शनी लागि राखिने छ।

संक्षिप्त कार्य बाँडफाँड

क्र. विभाग कार्य बाँडफाँड
1 संगठन बिस्तार तथा समन्वय विभाग समन्वय, अनुगमन, साउण्ड, लाईटिङ, वाटर, टेबल, कुर्सि, टेन्ट ब्यावस्थापन
2 सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण विभाग सुप्तुलुङखिम निर्माण, मर्मत, सम्भार सहयोग संकलन
3 युवा खेलकुद, संगीत, सहित्य, प्रकाशन विभाग पोस्टर, ब्यानर, ब्याज, छपाई, फोटो/ भिडियो, न्युजरिपोर्टिङ
4 कार्यलय संचालन तथा प्रचारप्रसार विभाग सुचना, पत्रचार, निमन्त्रणा, प्रचार प्रसार
5 मौलिक संकलन तथा सरसजावट विभाग उद्घाटन गित, गितिक्यासेट, उपस्थिति खाता, सरसजावट
6 सम्पति तथा कोष–अभिवृद्धि विभाग खरिद/बिक्री, आर्थिक संकलन, कोष ब्यावस्थापन
7 सुम्निमा खानपान तथा भान्सा विभाग खानपान तयारी, भान्से ब्यावस्थापन, किचन सरसफाई
8 सिक्रिमा बितरण तथा सेवासत्कार विभाग खानपान सजावट, खानपान बितरण, वेर्टस ब्यावस्थापन
9 बाल, महिला, प्रौढ तथा अतिथि विभाग फेटा, गम्छा, खादा ब्यावस्थापन, रिशेप्सन, अतिथि स्वगत
10 किरात धर्म संरक्षण तथा संस्कार विभाग थान थपना, पुजा पार्थना, उद्घाटन सामाग्री ब्यावस्थापन
11 शिली संकलन तथा संस्कृति विभाग भेसभुषा, गरहगहना, कलाकार ब्यावस्थापन
12 सरसफाई तथा फोहरमैला संकलन विभाग कार्यक्रम स्थल सरसफाई, फोहरमैला ब्यावस्थापन
13 पारुहाङ ढुवानी तथा ओसारपसार विभाग सरसामाग्री ढुवानी, भण्डार, भिआईपी ओसार पसार
14 यातायात, ब्यावसाय तथा रोजगार विभाग यातायात सेवा ब्यावस्थापन, ब्यावसाय तथा रोजगार जानकारी
15 आपतकालिन सहयोग तथा सुरक्षा विभाग सहयोग, सुरक्षा, प्राथमिक उपचार, नियन्त्रण ब्यावस्थापन

कार्यक्रम तालिका :

१०:०० बजे – सरसजावट
०२:०० बजे – औपचारिक कार्यक्रम
०४:०० बजे – समापन
०५:०० बजे – खानपान
०७:०० बजे – बस लाग्ने

निमन्त्रणा :

  1. प्रमुख अतिथि :किराया नेपाल वा आदिबासी जनजाति महासंघ हङकङ
  2. विशिष्ट अतिथि संस्थाहरु :
    1. किरात याक्थुम चुम्लुङ हङकङ
    2. किरात सुनुवार सेवा समाज हङकङ
    3. किरात याक्खा छुम्मा हङकङ
  3. विशिष्ट ब्याक्तिहरु :
    1. प्रमुख संरक्षक
    2. प्रमुख सल्लाहकार
    3. कुलपति
    4. प्रमुख कुबिमि
  4. बिशेष अतिथि संस्थाहरु:
    1. नेपाली महासंघ हङकङ
    2. गैर आवासिय नेपाली संघ हङकङ
    3. नेपाल च्याम्बर अफ कर्मश हङकङ
    4. बृटिश गोर्खा भुपु सैनिक संघ
  5. बिशेष ब्याक्तिहरु :
    1. संरक्षकहरु
    2. सल्लाहकारहरु
    3. कूबीमीहरु
    4. संयोजकहरु
    5. भाषिक संस्थाका अध्यक्षहरु
    6. किरात राई अध्यक्ष भएका क्षेत्रिय संघसंस्थाहरु ।

कार्यक्रमको रुपरेखा

  1. फलाहरहरु बितरण : सिक्रिमा बितरण तथा सेवासत्कार विभाग
  2. आशन ग्रहण :
  3. ब्याज वा फुल बितरण : बाल, महिला, प्रौढ तथा अतिथि विभाग
  4. कार्यक्रम बारेमा : उपाध्यक्ष
  5. उद्घाटन : प्रमुख अतिथि
  6. उदघाटन धुन :
  7. यलेदुङबारे जानकारी : प्रज्ञा प्रतिष्ठान
  8. माघे संक्रान्तिबारे जानकारी : संस्कृति विभाग
  9. किराया स्थापनाबारे जानकारी : महासचिव
  10. लोकार्पनको कार्यक्रम भए :
  11. बिशिष्टता हाँसिल गर्नेहरुलाई सम्मान : बाल, महिला, प्रौढ तथा अतिथि विभाग
  12. पुस्तक सौजन्य गर्नेहरुलाई सम्मान :
  13. सुप्तुलुङ मर्मत तथा निर्माणबारे जानकारी : निर्माण संयोजक
  14. सहयोगदाताहरुलाई सम्मान तथा बोलकबोल : कार्यकारी सचिव
  15. शुभकामना तथा मन्तब्य अतिथिहरुबाट :
  16. समापन : अध्यक्षबाट
  17. फोटो सेसन, खानपान
  18. फिर्ता

आवश्यक सामाग्रि चेक लिष्ट

क्र.सं. विवरण विभाग
1 १५ वटा टेन्ट, १५ टेबल, आवश्यक कुर्सीहरु संगठन बिस्तार तथा समन्वय विभाग
2 निर्माण योजना, नामावली, फारम, रिशिप्ट सुप्तुलुङखिम मर्मत तथा निर्माण विभाग
3 साउण्ड सिस्टम, उद्घाटन धुन, क्यामेरा युवा खेलकुद, संगीत, सहित्य विभाग
4 ब्यानर, ब्याज, आईडी, प्रमाणपत्र कार्यलय संचालन तथा प्रचारप्रसार विभाग
5 फेटा, गम्छा, मायाको चिनो, फुलहरु बाल, महिला, प्रौढ तथा अतिथि विभाग
6 कुपन, ओपनर, खुद्रापैसा, क्याल्कुलेटर सम्पति तथा कोष–अभिवृद्धि विभाग
7 तरुल, चिया, दुध, चिनि, पकाउने सामाग्रीहरु सुम्निमा खानपान तथा भान्सा विभाग
8 थाल, कप, चम्चा, टिस्यु पेपर सिक्रिमा बितरण तथा सेवासत्कार विभाग
9 डेलिभेरी भ्यान, भण्डार गर्ने ठाँउ पारुहाङ ढुवानी तथा ओसारपसार विभाग
10 प्रतिकात्मक चुला, चामल, दियोबत्ति किरात धर्म संरक्षण तथा संस्कार विभाग
11 भेषभुषा, गरगहना, बाजागाजा शिली संकलन तथा संस्कृति विभाग
12 ब्यानर टेप, झण्डा, कैंचि, डोरीहरु मौलिक संकलन तथा सरसजावट विभाग
13 फोहरमैला ब्याग, सेलेटेपहरु सरसफाई तथा फोहरमैला संकलन विभाग
14 यातायात तथा बस टिकेट ब्यावसाय, रोजगार तथा यातायात विभाग
15 फर्स्टएड, मास कन्ट्रोलर आपतकालिन सहयोग तथा सुरक्षा विभाग